Bakı–İrəvan münasibətlərinin tənzimlənməsi üzrə rəqabət, vasitəçilik missiyası və bəşəri maraqlar

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev iyulun 21-də “4-cü Sənaye İnqilabı dövründə Yeni Media” mövzusundakı Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasiminə qatıldı. Dövlətimizin başçısı bu mötəbər toplantının iştirakçılarının suallarını cavablandırarkən fikirlərini kifayət qədər əhatəli formada açıqladı. Cənab Prezidentin toxunduğu bütün məqamlar müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Bu yazıda onlardan birinin üzərində dayanacağıq. Söhbət Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindən və mövcud xüsusda cərəyan edən proseslərdən gedir. 

“Biz unutmamalıyıq ki, İkinci Qara­bağ müharibəsinin nəticələrinə baxma­yaraq, bu gün Ermənistan cəmiyyətinin, hətta hökumətinin tərkibində müəyyən insanlar var ki, hələ də revanşist ide­yalarla yaşayır və onlar bunu gizlətmir­lər. Ona görə biz hər hansı bir ssena­riyə hazır olmalıyıq”. Prezident İlham Əliyevin nitqindəki ilk məqam budur və onun məsələyə diqqət yetirməsi mən­tiqidir. Çünki dövlətimizin başçısı hə­min revanşist qüvvələrin Azərbaycanla Ermənistan arasındakı sülh prosesinə mənfi təsirini hesablayır. 

Nəzərə alaq ki, bu təsir bütövlükdə Cənubi Qafqazda sabitliyin və əmin-amanlığın formalaşmasına təhdid törə­dən ciddi faktordur. Təhdid inkişafa maneədir. Azərbaycan isə regionun in­kişafında maraqlı tərəfdir. Həm maraq­lı tərəfdir, həm də inkişafın qarantıdır. Deməli, ölkəmiz Ermənistanla münasi­bətləri də təminat altına almalıdır ki, in­kişafın əngəllənməsi potensialı aradan qalxsın.

Bəli, hər bir halda İrəvan sülhə gəlməlidir. Yalnız ona görə yox ki, mahiyyətini dərk etməsə də, bu onun üçün vacibdir. Eyni zamanda, o səbəbdən ki, Cənubi Qafqazda sülhün olması dünyaya lazımdır. Hətta, o qədər lazımdır ki, ona əngəl törədən qüvvələri belə sıradan çıxarmaq prioritet sayılır. 

Deməli, hazırda sülhə gəlməkdən boyun qaçıran Ermənistan, necə deyər­lər, odla oynamaqdadır. Prezident İlham Əliyev isə erməni avantürizminin mənfi təmayülünü hiss edəcək qədər tədbir­lidir. İkinci Qarabağ müharibəsi bitən kimi ölkəmizdə müdafiə sahəsində dərin islahatlara başlanmasında da məqsəd tədbirli davranmaqdır: “Mən artıq bunu ictimai şəkildə bəyan etmişəm. Bu gün ordumuz üç il əvvəlki ordudan daha güc­lüdür”. 

Bəli, Azərbaycan güclü olmağa məh­kumdur. Ona görə ki, tarixin bizə verdiyi acı dərslər var. O dərslərdə ölkəmizə, xalqımıza qarşı ədalətsizliklər yer alır. Prezident İlham Əliyev bunlardan da geniş bəhs etdi. Ermənistan tərəfindən torpaqlarımızın işğalını, mövcud müstə­vidə beynəlxalq hüquqa əhəmiyyətsiz yanaşmaları, BMT-nin qətnamələrinin saya salınmamasını, işğalın leqallaşdırıl­ması istiqamətindəki cəhdləri vurğuladı. Dövlətimizin başçısı, həmçinin ölkəmizin belə mənfi hallara mətanətlə sinə gərdi­yinə, çətinlikləri aradan qaldırdığına dair ayrı-ayrı epizodlara aydınlıq gətirməklə, 44 günlük müharibədəki Zəfərimizin əhə­miyyətini xüsusi vurğuladı.

*** 

Ölkə rəhbərinin fikirləri zəfərimi­zin verdiyi üstünlüklərin Azər­baycanla Ermənistan arasın­dakı sülh prosesinin hazırkı dinamikasını xarakterizə edir. Bilavasitə həmin pro­sesə gəldikdə isə Prezident İlham Əliyev ona vasitəçilik baxımından müxtəlif qütb­lərin mövcudluğu üzərində dayanır: “Ha­zırda üç beynəlxalq tərəf var ki, bu pro­sesdə dəstək olurlar – ABŞ, Rusiya və Avropa İttifaqı. Azərbaycan üç istiqamət üzrə tam səmimiyyətlə bu prosesə qatılıb və nəticəyönümlü yanaşma ortaya qoyur. Lakin indiyədək bir nəticə yoxdur. Çünki düşünürəm ki, Ermənistan son addımını atmalıdır”. 

Əlbəttə, dövlətimizin başçısı “nəticə yoxdur” deyərkən, heç də sülh prosesi­nin səmərəsizliyini vurğulamır. Sadəcə olaraq, haqlı maksimalist mövqedən çıxış edir. Bu mövqe qazanılmış müsbət nəticələrin rəsmiləşməsi zərurətini əsas götürməkdədir. Digər tərəfdən, “nəticə yoxdur” məntiqi həm də ona görə dövriy­yəyə girir ki, Ermənistan hakimiyyəti sülh yoluna öz xoşu ilə gəlmir, buna məcbur qalır: “Onlar artıq müharibədən sonra bir sıra addımlar atıblar və mən deməzdim ki, bu addımlar könüllü olaraq atılıb. Son iki il yarım ərzində bir neçə məqam oldu və onlar birbaşa Ermənistana nümayiş etdirdi ki, bizim ərazi bütövlüyümüzü ta­nımasalar, biz onların ərazi bütövlüyünü tanımayacağıq. Bunun nə məna daşıdığı onlara kifayət qədər aydındır”. 

Prezident İlham Əliyevin də vurğu­ladığı kimi, Ermənistan Qarabağı Azər­baycan ərazisi kimi qəbul edib. İndi qalır bu qəbullanmanın kağız üzərinə köçürül­məsi. Dövlətimizin başçısının bildirdiyi kimi, bu, sonuncu mühüm məqamdır və ona çatmaq həm də regional sabitliyin və təhlükəsizliyin qərarlaşması prizmasında başlıca şərtdir. Hazırda Azərbaycan və Ermənistan arasındakı vasitəçilik insti­tutu həmin şərtin ödənməsinin təminatı baxımından mühüm platformadır. Azər­baycan Prezidenti bu platformanın üç tərəfi üzərində dayanır – ABŞ, Rusiya və Avropa İttifaqı. 

Mövcud xüsusda diqqətçəkən məqam cənab İlham Əliyevin tərəfləri fərqləndirməməsidir. Bu isə o deməkdir ki, Bakı üçün sülh yolunda hansı vasitə­çiliyin uğur qazanmasının elə bir əhə­miyyəti yoxdur. Əsas olan Ermənistanın razılaşması, Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkməsi və 2023-cü ilin sonunadək sülh müqaviləsinin imzalan­masıdır: “Lakin, bu olmasa, biz onları məcbur edə bilmərik. Biz 28 il onları məc­bur edə bilməmişik ki, beynəlxalq hüquqa riayət etsinlər. Yalnız bunu güc hesabına məcbur etdik. Lakin, bu halda sülh ol­mayacaq. Bu, bölgə üçün heç də yaxşı ssenari deyil, sabitliklə, təhlükəsizliklə nəticələnməyəcək. Lakin, eyni zamanda, çox həssas geosiyasi vəziyyəti nəzərə al­saq, gələcəkdə də çətinliklər yaradacaq. Beləliklə, bildiyiniz kimi, üç vasitəçi var. Bunların hər biri kifayət qədər beynəlxalq səviyyədə mexanizmlərdən istifadə edə bilər ki, müstəqil olaraq fəaliyyət göstər­sin. Biz ümid edirik ki, bu üçündən birində təkamülü, irəliləyişi görəcəyik”.

Azərbaycan Prezidentinin indi diqqətə çatdırdığımız iqtibasdakı fikirləri bir neçə cəhətdən əhəmiyyətlidir. Birin­cisi, Cənubi Qafqaz platforması rəqabət meydanı olmamalıdır. İkincisi, vasitəçilər nüfuzludurlar və təsir imkanlarına malik­dirlər. Onların bu imkanlardan maksimum yararlanması şərtdir. Həm də ona görə ki, beynəlxalq hüquq və ona əsaslanan mexanizmlər var. Üçüncüsü, əgər vasitə­çilər nəticəyə gəlməyəcəklərsə, Azərbay­canın öz bildiyi yol var…

*** 

Cənab İlham Əliyev Ermənis­tanla sülh prosesindən söz açarkən, əsas vasitəçi qismin­də Rusiya və ABŞ-ı görür. Halbuki, əv­vəllər bu sırada Fransa da var idi. İndi, o, prosesdən uzaqdır. Bəs düşünmək olarmı ki, Fransanın yerini Avropa İttifaqı tutur? Azərbaycan lideri qurumu rəsmi vasitəçi qismində görməsə də, onun səy­lərinin səmərəliliyini vurğulayır: “Ancaq Avropa İttifaqı rəsmi vasitəçi olmasa da, mən onu müəyyən təzyiqləri azaldan, iki liderin bir-biri ilə danışıqlar aparmasına və mövqelərini daha yaxşı başa düş­mələrinə imkan verən amil adlandırar­dım”. 

Hesab edirik ki, Azərbaycan Prezi­denti yuxarıdakı fikirləri səsləndirərkən, kifayət qədər diplomatik yanaşma ortaya qoyur, Azərbaycan-Ermənistan münasi­bətlərinin tənzimlənməsi üzrə vasitəçiliyə münasibətdə, belə demək mümkünsə, mühafizəkarlıq nümayiş edirir. Bəs, mü­hafizəkarlıq nə üçündür? 

Dövlətimizin başçısı, ilk növbədə, va­sitəçilik uğrundakı rəqabət mühitini yum­şaltmaq yolu tutur. Hərçənd, Prezident İl­ham Əliyev bu rəqabəti təbii də sayır: “…Bəli, biz vasitəçilər arasında bu rəqabəti görürük. Bu isə qlobal rəqabətin bir par­çasıdır, hətta o rəqabətin harada olma­dığını tapmaq çətin olardı, yəni, Cənubi Qafqaz və Azərbaycan istisna deyil”.

İkincisi, dövlətimizin başçısı ABŞ və Rusiyanın adını çəkməklə, vasitəçilik missiyasına qloballıq qazandırır. Üçün­cüsü, Fransanın Aİ-yə ehtimal edilən tə­sirini hesablayır və sülh prosesini həmin təsirdən sığortalayır. Dördüncüsü, Aİ-də­ki Fransa amili səbəbindən artıq keçmiş olan ATƏT-in Minsk qrupu formatının bərpası ilə bağlı nəzəri məqamları uzaq­laşdırır. Beşincisi, Cənubi Qafqazdakı münasibətlərin tənzimlənməmiş qalması müstəvisində məsuliyyət çevrəsini yığ­cam saxlayır ki, kənardan mümkün mü­daxilələr qeyri-leqal xarakter daşısın. 

Minsk qrupundan söz düşmüşkən, Azərbaycan lideri Şuşada keçirilmiş Qlobal Media Forumunda bu qrupun bərpası ilə bağlı səslənən iddialara da özünəməxsus diplomatikliklə cavab ver­di. Əlbəttə, əvvəlcə hazırkı mərhələdə qurumun lazımsızlığını da əsaslandırdı və 2007-ci ilin “Madrid prinsipləri” ad­landırılan sənədin bir çox müddəalarının artıq həllini tapdığını bildirdi. Daha sonra isə elə məqamları vurğuladı ki, onların reallaşdırılması, ATƏT-in Minsk qrupu­nun, necə deyərlər, yemi deyil. “…Mən hesab etdim ki, onlar fəaliyyətini davam etdirəcəksə, etimad, quruculuq tədbirləri həyata keçirə bilərlər və 10 noyabr 2020-ci il Bəyannaməsinin müddəalarının tam həyata keçirilməsinə nail olsunlar. Bil­diyiniz kimi, iki müddəa hələ də həllini tapmayıb. Bunun birincisi, erməni silahlı qüvvələrinin Qarabağdan çıxarılması, ikincisi isə Naxçıvana çıxışın təmin edil­məsidir. Ermənistan hələ də bu iki müd­dəanı təmin etməyib. Bu, bir növ geosi­yasi toqquşma nəticəsində Minsk qrupu artıq fəaliyyətinə son qoydu”, – deyən cənab İlham Əliyev Minsk qrupunun ye­nidən canlandırılmasının qəbuledilməzli­yini də əsaslandırmış oldu. 

***

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Azərbaycan–Ermə­nistan münasibətlərinin tən­zimlənməsi, sülh gündəliyi və vasitəçi tərəflər arasında rəqabət mühiti barədə fikirlərini səsləndirərkən, Rusiya amilinin üzərində dayanması da vacib məqamlar­dan biridir. Dövlətimizin başçısı İkinci Qa­rabağ müharibəsi başa çatdıqdan sonra Moskvanın təşəbbüsü öz üzərinə götür­düyünü deməklə, onun 10 noyabr Bə­yannaməsinin hazırlanmasındakı rolunu qabartsa da, habelə Rusiyanın Azərbay­can və Ermənistanla bağlarını xatırlatsa da, mətləbi Kremlin vasitəçiliyinin uğur qazanmaması üzərinə gətirdi. Əlbəttə, bunu da özünəməxsus diplomatiliklə etdi, mövcud müstəvidə də haqqında söz açdığımız qlobal rəqabətin Azərbay­can üçün həlledici faktor olmadığını önə çəkdi: “Daha sonra biz, əlbəttə, gördük ki, Rusiyanın digər məsələlərə bir balaca başı qarışdı və rəqiblər belə demək olar­sa, fürsətdən istifadə etdilər. Bu rəqabə­tin Cənubi Qafqaza hansı təsiri olacağını demək çətindir. Mənim üçün Prezident olaraq hər zaman vacib olub, hətta işğal dövründə də vacib olub ki, Azərbaycan rəqabət meydanına çevrilməməlidir. Bu, bizim üçün və istənilən ölkə üçün ən pis ssenaridir”. 

Bəli, Azərbaycan özünü hansısa qüvvələrin rəqabət meydanı qismində gör­mür və buna yol verməməkdə israrlıdır. Ancaq eyni sözləri Ermənistan barədə söyləmək mümkünsüzdür. İrəvanın aydın siyasi xətti yoxdur və buna görə özünü rəqabət üçün təklif edən ampluasında­dır. Əlbəttə, bu, son dərəcə təhlükəlidir. Prezident İlham Əliyev aşağıdakı fikirləri ilə, əslində, Ermənistan hakimiyyətinin ölkəni təhlükəli sularda üzməyə sövq etdiyini diqqətə çatdırmış oldu: “Biz bu gün görürük ki, məhz bu, Ermənistanda baş verir. Ermənistan elə bir ölkəyə çev­rilir ki, orada ciddi rəqabət gedir və bu, ciddi problemlər yarada bilər. Təkcə Ru­siya və Amerika deyil, digər ölkələr də bu prosesə fəal surətdə qoşulurlar. Hesab edirəm ki, Ermənistan hökumətinin hazır­da aydın xarici siyasət strategiyası yox­dur. İkinci Qarabağ müharibəsinə qədər müəyyən strategiyaları var idi. Bu gün isə bu, yoxdur və bu da onlar üçün ciddi nə­ticələr yaradacaq”.

Ermənistan iqtidarının qeyri-ciddi obrazından söz düşmüşkən, Prezident İlham Əliyev Şuşadakı Qlobal Media Fo­rumundakı çıxışında bunun Bakı–İrəvan münasibətlərinin hazırkı trayektoriyası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan bir cəhətinə də toxundu. Söhbət Azər­baycanın ərazi bütövlüyünü tanıyan Ermənistanın sülh sazişinə Qarabağın erməni əhalisinin hüquq və təhlükəsiz­liyi ilə bağlı müddəa əlavə etmək cəhd­lərindən gedir. “Bizim sülh sazişimizin layihəsində belə bir bənd var ki, Ermə­nistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiası yoxdur. Çünki hazırda onların mövqeləri qeyri-müəyyəndir. Bir tərəfdən deyirlər ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü ta­nıyırlar, amma digər tərəfdən də deyirlər ki, Qarabağdakı erməni icması da sülh danışıqlarına hər hansı bir şəkildə daxil edilməlidir. Bu məsələ mümkünsüzdür. Mətnlə bağlı müəyyən təkliflər var. Onlar milli azlıqların hüquqları və təhlükəsizliyi ilə bağlıdır və bu, hər iki ölkəyə aiddir”, – deyən Azərbaycan Prezidentinin mövcud xüsusda Qərbi Azərbaycan məsələsini qabartması tam məntiqidir. Dövlətimizin başçısı vurğulayır ki, Ermənistan Qara­bağda yaşayan erməni əhalisinin hüquq­ları haqqında danışırsa, biz Zəngəzurda və Göyçədə, İrəvanda azərbaycanlıların hüquqları haqqında danışmalıyıq və bu, qarşılıqlı şəkildə olmalıdır. 

Sonda bir məqamı da vurğulayaq ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Er­mənistanla münasibətlər müstəvisində nikbinliyini də ifadə etdi. Bu nikbinliyin danışıqlarla bağlılığını qabartdı. Yekun mərhələyə çatılacağına ümidli olduğunu vurğuladı. Ancaq dövlətimizin başçısı­nın sözlərindən bu da anlaşıldı ki, nəticə üçün nikbin deyil, real olmaq lazımdır. Reallıq isə proqnozlaşdırıla bilən təbiətə malikdir. Ermənistan hakimiyyəti qey­ri-ciddi davranırsa, deməli, onun bun­dan sonrakı hərəkətlərinə dair proqnoz vermək də çətinləşir. Həm də ona görə ki, erməni iqtidarı reallıq hissindən uzaq­dır. Bu uzaqlıq ölkəni hansı perspektivə daşıyacaq, gedişatı əlahəzrət zaman göstərəcək. 

Ə.CAHANGİROĞLU, “Xalq qəzeti”