Türkiyə Ərzincan Universitetinin professoru Ali Kafkasyalı ilə müsahibə
 
Bakıda 1926-cı ildə keçirilən Türkoloji Qurultay türk dünyasının elmi və mədəni tarixində mühüm dönüş nöqtəsi hesab olunur. Qurultayın 100 illiyi münasibətilə keçirilən tədbirlər çərçivəsində türkologiya sahəsinin tanınmış alimlərindən biri, professor Ali Kafkasyalı ilə söhbət etdik. Alim həmin qurultayın tarixi əhəmiyyəti, türkologiya elminə təsirləri və bu gün üçün aktuallığı barədə fikirlərini bölüşdü. 

– Ali müəllim, Bakı Türkoloji Qurultayını türkoloji elmin tarixində bu qədər mühüm edən əsas səbəblər hansılardır?

– 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Türkoloji Qurultay türkoloji elminin inkişafında həqiqətən də dönüş nöqtəsi hesab olunur. Bu qurultay ilk dəfə olaraq türk dünyasının müxtəlif bölgələrindən alimləri bir araya gətirdi və dil, əlifba, tarix və mədəniyyət məsələləri elmi müstəvidə geniş şəkildə müzakirə olundu. Ən önəmlisi isə budur ki, burada türkologiyanın metodoloji əsasları müəyyənləşdirildi. Türk dillərinin müqayisəli-tarixi metodla öyrənilməsi, ortaq elmi terminologiyanın formalaşdırılması və türk dilləri arasındakı əlaqələrin elmi şəkildə izah edilməsi məhz bu qurultaydan sonra daha sistemli şəkildə inkişaf etməyə başladı.

– Qurultayın keçirildiyi dövrün siyasi şəraiti bu proseslərə necə təsir göstərirdi?

– Qurultayın keçirildiyi dövr olduqca mürəkkəb siyasi şəraitlə səciyyələnirdi. XIX əsrdə Rusiya imperiyasının türk xalqlarına münasibətdə həyata keçirdiyi dil siyasəti əsasən “böl və idarə et” strategiyasına əsaslanırdı. Eyni dil ailəsinə mənsub olan türk dilləri və ləhcələri arasında süni fərqlər yaradılır, müxtəlif əlifbalar təşviq edilirdi. Bunun nəticəsində türk xalqları arasında mədəni və intellektual əlaqələr zəiflədilirdi.

1917-ci il inqilabından sonra isə Sovet hakimiyyəti ilk illərdə müəyyən qədər liberal dil siyasəti yürütməyə başladı. Bu nisbi imkanlar sayəsində 1926-cı ildə Bakıda belə genişmiqyaslı bir qurultayın keçirilməsi mümkün oldu. Qurultay həm də uzun illər ərzində türk ziyalılarının formalaşdırdığı ortaq elmi və mədəni ehtiyacların nəticəsi idi.

– Qurultayda ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri əlifba islahatı idi. Bu məsələ barədə nə deyə bilərsiniz?

– Bəli, əlifba məsələsi qurultayın ən mühüm mövzularından biri idi. O dövrdə türk dillərinin böyük bir hissəsi ərəb qrafikası ilə yazılırdı. Lakin bu əlifbanın türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini tam əks etdirmədiyi barədə geniş fikir mövcud idi. Buna görə də latın qrafikasına əsaslanan yeni əlifba layihələri müzakirə olundu.

Azərbaycanda tətbiq edilən Yanalif – Yeni əlifba modeli bu baxımdan mühüm təcrübə hesab olunurdu. Latın qrafikasının sadəliyi və fonetik uyğunluğu təhsil və nəşriyyat sahəsində böyük üstünlüklər yaradırdı. Qurultaydan sonra Sovet məkanında yaşayan bir çox türk xalqları latın qrafikasına keçid etdi. Bu proses həm də türk dünyasında elmi və mədəni əlaqələrin genişlənməsinə kömək etdi.

– Bu qurultayın Türkiyədə həyata keçirilən Harf İnqilabına təsiri barədə nə düşünürsünüz?

– Bir çox tədqiqatçılar hesab edir ki, Bakı Türkoloji Qurultayı Türkiyədə həyata keçirilən Harf İnqilabının ideya mühitinə müəyyən dərəcədə təsir göstərmişdir. Əlbəttə, Türkiyədə aparılan əlifba islahatı ölkənin daxili modernləşmə siyasətinin tərkib hissəsi idi. Lakin Bakı qurultayında latın qrafikası ilə bağlı aparılan elmi müzakirələr və əldə olunan nəticələr bu prosesə dolayısı ilə təsir göstərmişdir.

– Qurultayın türkologiyanın institusional inkişafına hansı töhfələri oldu?

– Qurultayın ən böyük töhfələrindən biri türkologiyanın beynəlxalq elmi sahə kimi formalaşmasına verdiyi dəstəkdir. Azərbaycan, Orta Asiya respublikaları, Volqaboyu bölgəsi, eləcə də Türkiyə və Avropadan gələn alimlərin eyni platformada bir araya gəlməsi elmi əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaratdı.

Bu görüş nəticəsində dilçilik, folklor, etnoqrafiya və tarix kimi sahələr arasında əməkdaşlıq gücləndi. Ortaq terminologiyanın formalaşdırılması və türk dillərinin sistemli şəkildə tədqiqi üçün yeni elmi istiqamətlər müəyyənləşdirildi.

– Sizcə,  Bakı Türkoloji Qurultayının bugünkü türkoloji tədqiqatlar üçün əhəmiyyəti nədir?

– Mən hesab edirəm ki, bu qurultayın əhəmiyyəti yalnız tarixi hadisə kimi qiymətləndirilməməlidir. O, həm də bu gün üçün mühüm elmi mirasdır. Qurultay türk dillərinin ortaq köklərə malik olduğunu və bu dillərin birlikdə öyrənilməsinin vacibliyini elmi şəkildə ortaya qoydu.

Bu gün türk dünyasında elmi əməkdaşlıq, ortaq mədəni irsin qorunması və türk dilləri arasında əlaqələrin gücləndirilməsi məsələləri yenidən gündəmdədir. Bu baxımdan Bakı Türkoloji Qurultayı hələ də aktual olan bir ideyanın – türk dünyasının elmi və mədəni birlik ideyasının simvolu kimi dəyərləndirilə bilər.

– Müsahibə üçün təşəkkür edirik.

– Mən də təşəkkür edirəm. Bu mövzunun yenidən müzakirə olunması türkoloji elmin inkişafı baxımından çox vacibdir.

Namiq Qədimoğlu

XQ