Azərbaycanın zəngin dövlətçilik tarixinin çox mühüm və həlledici mərhələlərindən birini xanlıqlar dövrü təşkil edir. 1747-ci ildən Azərbaycan ərazisində yaranmış 18 feodal dövlətdən biri olan, Çuxursəd bəylərbəyliyinin ərazisində yaradılan İrəvan xanlığı Ağrıdağ düzənliyini, Göyçə gölü hövzəsini və Araz çayından cənub-qərbə doğru uzanan ərazini əhatə edib. Xanlığın mərkəzi əsası eramızdan əvvəl 782-ci ildə qoyulmuş İrəvan şəhəri olub.
Xanlıqlar dövründə ermənilər hələ Cənubi Qafqazda məskunlaşmamışdı və onların burada heç bir dövləti olmamışdır Tarixin bütün dövrlərində isə azərbaycanlılar İrəvan əhalisinin etnik tərkibində əsas yer tutub. Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşən bu xanlıq Qırxbulaq, Zəngibasar, Gərnibasar, Vedibasar, Şərur, Sürməli, Dərəkənd, Saatlı, Talin, Seyidli-axsaxlı, Sərdərabad, Karpibasar, Abaran, Dərəçiçək, Göyçə kimi 15 mahalı əhatə edib. İrəvan xanlığını ayrı-ayrı vaxtlarda Mehdi xan, Həsənəli xan, Hüseynqulu xan və başqa hökmdarlar idarə ediblər. İrəvan şəhəri müxtəlif vaxtlarda Sasanilər xanədanının, ərəb xilafətinin, Naxçıvan şahlığı, Eldənizlər, Hülakülər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər dövlətinin tərkibinə daxil olub.
1826–1828-ci illərdə Rusiya–İran müharibəsi zamanı general Paskeviçin komandanlığı altında rus qoşunları şəhəri işğal edib və Türkmənçay müqaviləsi ilə İrəvan zorla Rusiyaya birləşdirilib. Çarizm Şimali Azərbaycan torpaqlarını işğal etdikcə bu torpaqlarda möhkəmlənmək üçün ərazidə əhalinin erməniləşdirilməsi siyasətini həyata keçirməyə başlayıb. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra bu iş müntəzəm və məqsədyönlü xarakter alıb.
Ermənilərin İrandan Şimali Azərbaycana köçürülməsi Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci maddəsi ilə təsdiq olunub. 1829-cu il Ədirnə müqaviləsi ilə Osmanlı imperiyasından da ermənilərin yenicə işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi həyata keçirilməyə başlayıb. Köçürmənin əsas istiqamətləri Qarabağ, Naxçıvan və İrəvan əraziləri olub.
Həmin vaxt Rusiyanın İran səfiri Qriboyedov narahatlıqla Paskeviçə yazdığı geniş məktubda bildirib: “Türkmənçay müqaviləsindən sonra ermənilərin Naxçıvan vilayətinə köçürülməsi düşünülməmiş bir siyasətdir. Çünki rus hökumətinin belə bir köçə razılıq verməsi Naxçıvanda yerli və köklü əhalinin haqlı etirazına səbəb olur. Bu köçəcən Naxçıvanda əvvəllər çox az miqdarda – barmaqla sayılacaq qədər erməni yaşayıb. Türkmənçaydan sonra İrandan köçürülən ermənilərin sayı süni surətdə Naxçıvanda yaşayan köklü müsəlman əhalisinin sayına çatdırılır”. Bu siyasət artıq dərəcədə İrəvan və Qarabağda yeridilirdi.
Xatırladaq ki, Qriboyedovun Paskeviçə göndərdiyi məktub kimi, İrəvan şəhərinin hakimi, Çuxursəd bəylərbəyi Rəvanqulu xanın 1519-cu ildə Şah İsmayıl Xətaiyə yazdığı məktub da tarixən ermənilərin Qafqaza hansı şəraitdə gəlib məskən salmalarını sübut edən rəsmi dövlət sənədi və tarixi fakt kimi müstəsna əhəmiyyət daşıyır.
Ermənilərin tarixi Azərbaycan torpaqlarında məskunlaşdırılmalarını təsdiq edən mühüm sənədlərdən biri də onların İrandan Azərbaycana köçürülmələrinin 150 illiyi münasibəti ilə 1978-ci ildə Ağdərə rayonu ərazisində ucaltdıqları abidədir. Sonralar bu abidə erməni şovinistləri tərəfindən bilərəkdən dağıdılsa da, tarix və faktlar Cənubi Qafqaza erməni köçürülməsini təkzibedilməz şəkildə təsdiq edir.
Onu da vurğulamaq lazımdır ki, bu köçürmə siyasətində çar Rusiyasının əsas məqsədi müstəmləkəçilik idarə sistemini daha da möhkəmləndirmək, əzəli Azərbaycan torpaqlarında Ermənistan dövləti yaratmaqla gələcək hərbi yürüşlərə, işğalçılıq planlarına zəmin hazırlamaq idi. Qarabağ, İrəvan, o cümlədən Naxçıvan torpaqlarında yerləşdirilən ermənilər sonrakı illərdə iddiaları ilə çoxsaylı qırğınlar törədəcək, azərbaycanlıları soyqırıma məruz qoyacaqdılar.
Bütün bunları gerçəkləşdirmək üçün 1828-ci ilin mart ayının 21-də İrəvanda erməni vilayəti yaradılıb. Beləliklə, Rusiya Qafqazda möhkəmlənmək məqsədilə Qərbi Azərbaycan ərazisində xristian erməni idarəetmə qurumunun əsasını qoyub. Həmin tarixdən etibarən qədim oğuz türklərinin alınmaz qalası olan İrəvanın məqsədli şəkildə erməniləşdirilməsi planı həyata keçirilib. 1849-cu ilin iyunun 9-da İrəvan quberniyası yaradıldıqdan sonra quberniyanın mərkəzi olan İrəvan şəhəri yeni inzibati əhəmiyyət kəsb edib.
Arxitektura baxımından Şərqin, Türk dünyasının mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan İrəvan qalasında 60 bürc mövcud olub. İrəvandakı Sərdar sarayı, Sərdar məscidi, 17-ci əsrin nadir memarlıq abidəsi olan Göy məscid xalqımızın yaratdığı zəngin maddi-mədəniyyət nümunələrindəndir. Ümumilikdə, İrəvan xanlığı ərazisində xalqımıza məxsus 310 məscid, çoxlu sayda karvansaraylar mövcud olub. Bu nadir nümunələr zamanla işğalçı ermənilər tərəfindən mədəni terrorun qurbanına çevrilib.
Azərbaycan torpaqlarında yerləşdirilən ermənilər XIX əsrin axırlarından, xüsusən, 1905-ci ildən başlayaraq müxtəlif illərdə Azərbaycan xalqına qarşı kütləvi soyqırımlar törədirlər. Əsas məqsəd isə tarixi şəraitdən istifadə edərək Azərbaycan torpaqlarında “Böyük Ermənistan” dövləti yaratmaq idi.
Xanlıqlar dövrü ilə müstəqilliyimizin ilk illəri arasında mövcud olan kədərli oxşarlıqlardan daha biri isə torpaqlarımızın itirilməsi ilə bağlıdır. Əgər xanlıqlar dövründə Şimali Azərbaycanın çarizm tərəfindən işğalı və 1828-ci il Türkmənçay sazişinin müddəalarına əsasən ermənilərin Qarabağa, Naxçıvana və İrəvana köçürülməsi ilə yekunlaşmışdısa, ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəlində üzləşdiyimiz vəziyyət Ermənistanın öz havadarlarının birbaşa dəstəyi sayəsində Dağlıq Qarabağı, həmçinin onun ətrafındakı 7 rayonu qəsb etməsi ilə nəticələndi.
Ancaq günü-gündən güclənən, ulu öndər Heydər Əliyevin yaratdığı tarixi əsaslar üzərində öz döyüş qüdrətini artıran Azərbaycan Ordusu 30 ildən sonra Prezident, Ali Baş Komandan ilham Əliyevin rəhbərliyi altında işğalçı quldurları darmadağın edib ölkəmizdən qovdu, tarixi ədaləti bərpa etdi. 27 sentyabr 2020-ci il tarixdən başlanan əks-hücum əməliyyatı ilə itirilmiş torpaqlarımız düşmən tapdağından azad edildi. İndi üçrəngli ay-ulduzlu bayrağımız işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızda, doğma Qarabağımızda, Şuşa qalasında dalğalanır.
Son 30 ildə Naxçıvan da Qarabağın taleyini yaşamış, Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşərək blokadaya alınmışdı. Tezliklə blokada ağrıları da aradan qalxacaq. Qədim türk yurdu olan Qərbi Azərbaycana qayıdışın gerçəkləşəcəyi gün uzaqda deyil.
Vaqif AĞALAROV