15 İyun Azərbaycan tarixində yalnız bir siyasi hadisənin xatırlanması deyil, bütöv bir dövlətin varlıq təhlükəsindən çıxaraq sabit inkişaf yoluna qədəm qoymasının simvoludur. Bu tarix 1993-cü ildə ölkədə yaranmış dərin siyasi böhran, idarəetmə boşluğu və ictimai parçalanma fonunda xalqın iradəsi ilə yeni bir siyasi mərhələnin başlanğıcını ifadə edir. Həmin dövrdə ulu öndər Heydər Əliyevin Bakıya dəvət olunması və hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunmasında həlledici rol oynadı və sonradan bu gün Milli Qurtuluş Günü kimi rəsmiləşdirildi.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan müstəqilliyini formal olaraq qazansa da, real dövlət quruculuğu ciddi çətinliklərlə üzləşmişdi. Sovet sistemindən miras qalan idarəetmə strukturlarının dağılması, yeni siyasi institutların isə hələ tam formalaşmaması ölkədə idarəetmə boşluğu yaratmışdı. Bu boşluq fonunda siyasi qüvvələr arasında kəskin qarşıdurmalar, mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi və iqtisadi sistemin çökməsi dövlətin funksionallığını ciddi şəkildə zəiflətmişdi. Eyni zamanda, Ermənistanla davam edən müharibə Azərbaycanın həm insan resurslarını, həm də iqtisadi imkanlarını tükəndirir, cəmiyyətin sosial strukturlarında dərin sarsıntılar yaradırdı. Qaçqınlıq və məcburi köçkünlük problemi, istehsalın dayanması və inflyasiyanın artması ölkəni kompleks böhran vəziyyətinə salmışdı.
Bu şəraitdə böhran təkcə iqtisadi və hərbi sahələrlə məhdudlaşmırdı, eyni zamanda, dövlətin legitimliyi məsələsini də gündəmə gətirirdi. Mərkəzi hakimiyyətin qərarlarının icra olunmaması, bölgələrdə nəzarətin zəifləməsi və siyasi institutların parçalanması real vətəndaş qarşıdurması təhlükəsini gündən-günə artırırdı. Belə bir vəziyyət artıq sadə idarəetmə problemi deyil, dövlət müstəqilliyinin davamlılığını sual altına alan sistem böhranı idi.
Belə kritik bir mərhələdə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri, xüsusilə ziyalılar və siyasi elita çıxış yolunu güclü dövlətçilik təcrübəsinə malik liderin hakimiyyətə gətirilməsində görürdülər. Bu ehtiyac yalnız siyasi boşluqdan deyil, həm də dövlət idarəçiliyinin strateji düşüncə ilə yenidən qurulması zərurətindən qaynaqlanırdı. Məhz bu tarixi zərurət nəticəsində Heydər Əliyev 1993-cü ildə Bakıya dəvət olundu və iyunun 15-də Ali Sovetin sədri seçilərək ölkənin siyasi rəhbərliyinə qayıtdı. Bu hadisə Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi kimi qəbul edilir.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə dövlət idarəçiliyində prioritetlər köklü şəkildə dəyişdi. İlk mərhələdə əsas məqsəd ölkədə anarxiyanın qarşısının alınması və siyasi sabitliyin bərpası idi. Dövlətin güc strukturları yenidən təşkil olundu, silahlı qeyri-qanuni dəstələr zərərsizləşdirildi və mərkəzi hakimiyyətin qərarvermə qabiliyyəti bərpa edildi. Bu addımlar nəticəsində dövlətin əsas funksiyası olan ictimai təhlükəsizliyin təmin edilməsi mərhələli şəkildə sabitləşdi.
Eyni zamanda, idarəetmədə institusional yanaşma gücləndirildi. Dövlət orqanlarının fəaliyyətində koordinasiya artırıldı, hüquqi mexanizmlər yenidən işlənildi və dövlət idarəçiliyi daha sistemli formaya salındı. Bu proses təkcə inzibati tədbirlər deyil, həm də dövlətin ideoloji və strateji əsaslarının yenidən qurulması demək idi. Beləliklə, Azərbaycan tədricən xaotik idarəetmə modelindən çıxaraq mərkəzləşmiş və funksional dövlət modelinə keçid etdi.
Xarici siyasət sahəsində də mühüm dəyişikliklər baş verdi. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerini möhkəmləndirmək üçün balanslaşdırılmış diplomatiya kursu seçdi. Region dövlətləri ilə münasibətlərin normallaşdırılması, Qərb ölkələri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi və beynəlxalq təşkilatlara inteqrasiya ölkənin qlobal sistemdə mövqeyini gücləndirdi. Bu siyasət Azərbaycanın beynəlxalq legitimliyini artırmaqla yanaşı, iqtisadi və siyasi dəstək mexanizmlərinin formalaşmasına şərait yaratdı.
1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın iqtisadi inkişafında fundamental dönüş nöqtəsi oldu. Bu müqavilə Xəzər dənizinin enerji ehtiyatlarının beynəlxalq şirkətlərlə birgə işlənməsini nəzərdə tuturdu və ölkəyə böyük həcmdə xarici investisiyaların daxil olmasına imkan yaratdı. Bu, həm iqtisadi dirçəlişin başlanğıcı, həm də Azərbaycanın qlobal enerji xəritəsində mühüm oyunçuya çevrilməsi demək idi. Eyni zamanda, bu layihə dövlətin maliyyə sabitliyinin möhkəmlənməsində strateji rol oynadı.
1995-ci ildə qəbul edilən Konstitusiya isə dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarını tamamladı. Bu sənəd demokratik idarəetmə prinsiplərini, insan hüquqlarının qorunmasını və hakimiyyət bölgüsü sistemini təsbit etməklə Azərbaycanın hüquqi dövlət kimi inkişafına zəmin yaratdı. Konstitusiya həm də dövlət institutlarının fəaliyyətini normativ çərçivəyə salaraq uzunmüddətli sabitliyin təmin edilməsində əsas rol oynadı.
Bu dövrdə aparılan islahatlar təkcə dövlət strukturlarını deyil, həm də ictimai şüuru dəyişdirdi. Cəmiyyətdə dövlətə inamın bərpası, sosial həmrəyliyin güclənməsi və gələcəyə yönəlmiş optimizmin formalaşması inkişaf proseslərinin sosial əsasını möhkəmləndirdi. İnsanlar artıq dövlətin dağılma təhlükəsindən çıxaraq sabit gələcəyə doğru irəlilədiyini görməyə başladılar.
Eyni zamanda, iqtisadi sistemin liberallaşdırılması, bazar münasibətlərinin formalaşması və özəl sektorun inkişafı ölkənin iqtisadi strukturunu dəyişdirdi. Xarici investisiyaların artması və yeni iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycanın uzunmüddətli iqtisadi inkişaf modelini formalaşdırdı. Bu dəyişikliklər ölkənin tədricən regional iqtisadi mərkəzə çevrilməsinə şərait yaratdı.
Ulu öndər dövlət quruculuğunda ən kritik sahələrdən biri olan ordu quruculuğuna xüsusi diqqət yetirirdi. 1993-cü ildən etibarən nizamsız və ayrı-ayrı silahlı dəstələr şəklində fəaliyyət göstərən hərbi qüvvələrin vahid komandanlıq altında birləşdirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Bu proses nəticəsində Azərbaycan Ordusu tədricən peşəkar, mərkəzləşdirilmiş və dövlətə tabe olan milli ordu kimi formalaşmağa başladı. Hərbi nizam-intizamın gücləndirilməsi, komandanlıq strukturunun yaradılması və ordunun siyasi təsirlərdən uzaqlaşdırılması dövlətin təhlükəsizlik sistemini möhkəmləndirdi. Bu addımlar həm də müharibə şəraitində ölkənin müdafiə qabiliyyətini artıraraq cəbhə xəttində sabitliyin təmin olunmasına şərait yaratdı.
Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin əsas sütunlarından biri azərbaycançılıq ideologiyası oldu. Azərbaycançılıq ideyası milli kimliyin qorunması, dilin, mədəniyyətin və tarixi yaddaşın inkişaf etdirilməsi ilə yanaşı, ölkə daxilində yaşayan bütün etnik qrupların vahid dövlətçilik ideyası ətrafında birləşməsini nəzərdə tuturdu. Bu ideologiya etnik və dini müxtəlifliyi parçalanma amili kimi deyil, dövlətin zənginliyi kimi qəbul edir, cəmiyyətin birliyini gücləndirirdi. Azərbaycançılıq həm də dövlətə sədaqət, vətəndaş həmrəyliyi və milli maraqların üstün tutulması kimi prinsipləri özündə birləşdirirdi.
Beləliklə, 15 İyun Milli Qurtuluş Günü Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi mövcudluğunun qorunması və yeni inkişaf mərhələsinə keçidinin əsas simvoludur. Ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasi, iqtisadi və institusional islahatlar ölkəni dərin böhrandan çıxararaq sabit və dayanıqlı dövlət modelinə çevirdi. Bu günün tarixi əhəmiyyəti təkcə keçmişin xatırlanması deyil, həm də müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas ideoloji və strateji təməlini təşkil etməsidir.
Adil ƏLİYEV,
Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı
