Hazırda Türkiyə xarici tələbələrin sayına görə dünyada ilk onluqda qərarlaşıb. Qardaş ölkənin universitetlərinə üstünlük verən əcnəbi gənclərin sayı da get-gedə artaraq 200 mini keçib. Bəs, Türkiyədə təhsil nəyə görə belə cəlbedicidir? Qazi Universitetinin doktorantı, araşdırmaçı Şəhla Aslan ilə söhbətimizdə bu suala aydınlıq gətirməyə çalışdıq.
– Şəhla xanım, sizcə, qardaş ölkənin təhsil uğurları nə ilə əlaqədardır?
– Müxtəlif səbəblər var: Türkiyənin regionun lider dövlətinə çevrilməsi, dünya reytinqlərində öncüllüyü, əlverişli coğrafi şəraiti, digər dövlətlərlə səmərəli əlaqələri, təhsilin keyfiyyəti, təqaüd proqramları və s. qardaş ölkədə təhsilə marağı artırıb. Bu amillər fonunda son illərdə həm bakalavr və magistratura, həm də doktorantura təhsili almaq üçün Türkiyəyə üz tutanlar çoxalıb.
Xarici tələbələrin arasında azərbaycanlılar çoxluq təşkil edir. 2022–2023-cü tədris ili üzrə rəqəmlərə nəzər salsaq görərik ki, müxtəlif ali təhsil müəssisələrində 30 minə yaxın Azərbaycan vətəndaşı müxtəlif istiqamətlər üzrə təhsil alır.
İki ölkə arasındakı dil yaxınlığı və milli-mənəvi dəyərlərin ortaqlığı, viza tələbinin olmaması, təqaüd imkanları, yaşayış xərclərinin əlçatanlığı, sığorta sistemi hər il minlərlə azərbaycanlı gəncin Türkiyə universitetlərini seçməsini şərtləndirir. Digər tərəfdən, məsafə yaxındır, təhsil haqqının məbləği digər ölkələrə nisbətdə daha aşağıdır. Yüksək səviyyədə savadlı və peşəkar pedaqoqların tədris və təlimi müasir texnologiya və avadanlıqlar vasitəsilə aparması, inkişaf etmiş infrastruktur da önəmli amillərdir.
Onu da deyim ki, Türkiyə tələbələrə xüsusi münasibəti ilə seçilir. Universitet kampuslarında fasiləsiz internet xidməti, zəngin kitabxanalar, yeməkxanalarda xüsusi menyular, ictimai nəqliyyatda, alış-verişdə tələbə endirimləri də cəlbedicidir. Tələbələrə müxtəlif təcrübə proqramları təklif edilir. Onlar təhsil müddətində müxtəlif özəl və dövlət qurumlarında təcrübə keçib, iş həyatına hazırlanırlar. Bütün bu sadaladıqlarım xarici tələbələri Türkiyə universitetlərində təhsilə sövq edən ciddi üstünlüklərdir.
– Qardaş ölkədə universitetlərə qəbul necədir?
– Türkiyə universitetləri dövlət və özəl olmaqla təsnifatlanır. Ali təhsilin ilkin pilləsi olan bakalavr dərəcəsi ixtisaslarına qəbul edilmək üçün YÖS, DİM və SAT imtahan nəticələrindən heç olmasa biri vacibdir. Lakin bununla yanaşı, heç bir imtahanda iştirak etmədən və yalnız təkcə orta məktəb attestatı ilə də bir çox dövlət və ya özəl universitetə daxil olmaq mümkündür. Amma yüksək reytinqli universitetlər bu yolla tələbə qəbul etmirlər.
Adını çəkdiyim YÖS mərkəzləşdirilmiş sistem deyil, əsasən, universitetlərin daxilində keçirilən bir imtahandır. YÖS imtahanında iştirak etmək istəyən abituriyentlər birbaşa üz tutacağı universitetlə əlaqə saxlayıb qeydiyyatdan keçərək, əsas binada və ya seçilmiş mərkəzdə imtahana qatıla bilərlər. DİM – Azərbaycan Dövlət İmtahan Mərkəzinin keçirdiyi qəbul imtahanı nəticəsi ilə də Türkiyənin dövlət və ya özəl universitetlərində qəbulu ehtiva edir. SAT isə o deməkdir ki, bu sistem üzrə imtahanların nəticələri, demək olar ki, bütün universitetlər tərəfindən tanınır.
Magistratura və doktorantura üzrə qəbul şərtləri universitetlərin müvafiq institutlarına görə dəyişir. Bakalavr pilləsi üzrə məzunlar üçün akademik göstəricilər və dil bilgisinə dair beynəlxalq sertifikatlar əsas rol oynayır.
– Dövlət səviyyəsində tələbə mübadiləsi nə yerdədir?
– Tələbələrə Erasmus, Mevlana, İkili diplom proqramları üzrə xaricdə təhsil almaq, müxtəlif ölkələrdə təcrübə keçmək kimi imkanlar təklif edilir. Müxtəlif müəssisələr “Tələbə təcrübə proqramları” çərçivəsində də yer dəyişimi həyata keçirirlər. Bu proqramlar təhsil, yemək və yaşayış xərclərinin tam ödənilməsini təmin edir. Proqramlar vəsiləsilə tələbələr təhsillərini bir semestri oxuduqları universitetin partnyor olduğu hər hansı xarici ölkənin universitetində davam etdirə bilirlər. Bunlar tələbələr üçün olduqca əhəmiyyətli fürsətlərdir.
Yeri gəlmişkən, xaricdə təcrübə proqramında iştirak etmək tələbəyə istər iş həyatında, istərsə də şəxsi inkişaf yolunda çox sayda üstünlüklər gətirir. Beynəlxalq təhsil mühitində iştirakçı olmaq, istənilən iş müraciəti zamanı digər namizədlərdən fərqlənmək deməkdir. Eyni zamada, bu təcrübə imkanından yararlanmaq və mədəniyyətlərarası ünsiyyət bacarıqları qazanmaq, gedilən ölkənin dilini və yaşam tərzini daha yaxşı mənimsəmək produktivliyi yüksəltmiş olur. Tələbələr təhsil müddətində fürsətlərdən yaxşı faydalanmalıdırlar.
– İmtahansız qəbul barədə nə deyə bilərsiniz? Bununla bağlı bəzi neqativlərin olması gizli deyil...
– Azərbaycanda attestatla, yəni, imtahansız qəbulla bağlı müəyyən sayda qondarma şirkətlər meydana çıxıb. Bunların çoxu müştəri cəlbi üçün yanlış, etibarsız məlumatlar verirlər. Abituriyenlər üçün yüksək ödəniş qarşılığında universitetlərdən “qəbul alan” həmin təhsil şirkətləri çox da inanılası deyillər. Haradansa attestatla “qəbul alıb” Türkiyəyə oxumağa gələn tələbələr ciddi problemlərlə üz-üzə qalırlar. Şirkətlərin heç də hamısı doğru məlumat vermir və etibardan sui-istifadə edir, yalan vədlərlə inamı sarsıdırlar.
Şirkət tərəfindən söylənilənlərlə real şərtlər çox zaman tərs-mütənasib olur. Nəticədə isə tələbə dərslərə başlaya bilmir, arada vaxt da gedir, şirkətə ödənilən pul da batır. Texnologiyanın geniş inkişaf etdiyi hazırkı dövrdə universitetlər haqqında məlumat almaq, təhsil üçün müraciət etmək olduqca əlçatandır. Yaxşı olar ki, müraciətləri tələbələr özləri etsinlər. Rəsmi yolla, ciddi universitetlərdə təhsil alıb, uğurlu məzun olmaq lazımdır ki, sonra diplomların Azərbaycanda tanınması məsələsində də problem yaşamayasan.
Türkiyədə təhsil almağı düşünən tələbələr öncəliklə, büdcələrini dəqiq təyin etməli və oxumaq istədikləri universiteti, coğrafi şəraiti dəqiq araşdırmalıdırlar. Doğru universitet seçimi təhsil almaq üçün ən vacib qərardır. Universitetin reytinq göstəriciləri, yəni, beynəlxalq tanınma dərəcəsi və s.
– Türkiyədə təhsil haqları necədir?
– Təhsil haqları universitetlərə və fakültələrə görə müxtəlifdir. Özəl və dövlət universitetlərində həmin rəqəmlər nisbətində fərqlər var. Məsələn, bizim Qazi Universitetində ödəniş keçən il təhsil fakültəsində illik 350–400, mühəndislik fakültəsində 470–500, tibb fakültəsində isə 6 min manat civarında olub.
Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, bu il Türkiyədə bütün universitetlərdə təhsil haqqının ikiqat artması gözlənilir. Bəziləri artıq yeni məbləğləri açıqlayıblar.
– Diplomu tanınan və tanınmayan universitetləri necə ayırd etmək olar?
– Bununla bağlı konkret bir siyahı yoxdur. Lakin Azərbaycan dövlətinin rəsmi qaydaları, müvafiq şərtləri mövcuddur. Təhsil müddətində həmin şərtləri yerinə yetirib, uğurla məzun olmuş tələbələrin aldığı diplomların Azərbaycanda rəsmi tanınmasında problem yaşanmır. Distant təhsil forması ilə məzun olan tələbələrin diplomları isə tanınmır.
– Şəhla xanım, dövlət səviyyəsində tələbə mübadiləsi necə aparılır?
– Dediyim kimi, tələbələrə Erasmus, Mevlana, İkili diplom proqramları üzrə xaricdə təhsil almaq, müxtəlif ölkələrdə təcrübə keçmək kimi imkanlar təklif edilir. Ayrıca, müxtəlif müəssisələr “Tələbə təcrübə proqramları” çərçivəsində də tələbə yerdəyişimi həyata keçirirlər. Bunlar olduqca əhəmiyyətli fürsətlərdir.
Xaricdə təcrübə proqramında iştirak etmək tələbəyə istər iş həyatında, istərsə də şəxsi inkişaf yolunda saysız üstünlüklər gətirir. Beynəlxalq təhsil mühitində iştirak iş üçün müraciət zamanı digər namizədlərdən fərqlənmək deməkdir. Eyni zamanda, bu, təcrübədən yararlanmaq və mədəniyyətlərarası ünsiyyət bacarıqları qazanmaq, başqa ölkənin dilini və yaşam tərzini daha yaxşı mənimsəmək imkanıdır. Tələbələr təhsil müddətində belə fürsətlərdən yaxşı faydalanmalıdırlar.
– Tələbələr, əsasən, harada, hansı şərtlərlə qalırlar?
– Türkiyənin bütün şəhərlərində tələbələr üçün yaxşı şəraitli, təmiz özəl və dövlət yataqxanaları mövcuddur. Yeməkxana, geniş oxu və idman zalları var. Tələbələr öz seçimi əsasında büdcəsinə görə tək və ya bir neçə nəfərlik otaqlarda yerləşdirilir. Hər kəs burada məxsusi qayda-qanuna riayət etməlidir. Giriş-çıxış saatlarına nəzarət var. Tələbə icazə almadan gecə saatlarında yataqxanaya dönürsə, valideyninə bildiriş gedir. Təbii ki, bakalavr tələbələri üçün belə nəzarət zəruridir.
Ayrıca, kirayə evdə qalmağı seçən tələbələr də az deyil. Bunlar daha çox magistrlər və doktorantlar olurlar. Onlar daha çox sərbəst yaşamağa üstünlük verirlər. Yeri gəlmişkən, əvvəlki illərdə Türkiyədə ev sahibləri daha çox uzun müddət yaşayacaq və ya ailəli adamlara ev verməyə həvəsli idilərsə, hazırda durum dəyişib. Ev sahibləri daha çox tələbələrə, xüsusilə sonuncu kurslarda oxuyanlara otaq verməkdə maraqlıdırlar. Çünki tələbə təhsilini bitirib gedəcək, ev sahibi də evi yeni (yüksək) qiymətlə başqasına kirayəyə verəcək. Kirayə qiymətləri isə getdikcə bahalaşır. Qalma şərtləri ev sahiblərinə görə dəyişir. Məsələn, bəzi ev sahibləri Türkiyə vətəndaşı olan kiminsə zamin durmasını istəyir. Bəziləri də 1–2 aylıq kirayə haqqını öncədən depozit olaraq istəyirlər və s.
(Ardı var)
Hazırladı:
Əli NƏCƏFXANLI,
“Xalq qəzeti”