Bu yaxınlarda bir nəfərin əlində “Köçmə bileti” gördüm, maraqlandım. 8872 nömrəli həmin üzüqara biletin sahibi ilə yaxından tanış oldum. Qılınc Mamarza oğlu Mahmudovla həmsöhbət oldum. Bileti alıb vərəqlədim, içərisindəki yazını oxudum. Bilet Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti Yanındakı Köçürmə İdarəsi tərəfindən 26 sentyabr 1951-ci ildə verilmişdir.
Həmin sənədin tərtib olunmasında erməni millətçilərinin kələyi açıq hiss olunur. Bilet, güya, könüllü köçənlərə verilirmiş. Riyakarlıqla yazılıb: “Saxta köçmə bileti düzəltmək, yaxud bileti başqasına vermək qanunla cəzalandırılır”. Guya, öz yurdundan köçmək üçün hətta saxta sənəd düzəltməyə hazır olanlar o qədər çox imiş ki, bunun qarşısını almaq üçün belə bir xəbərdarlıq da vacib olub (?). Buradan aydın olur ki, ermənilər fənd işlədərək azərbaycanlıları öz tarixi köklərindən qoparmağa nail ola biliblər.
Qılınc Mahmudov o illəri xatırlayıb dərindən bir ah çəkdi. Elə bil, yarasının qaysağını qopartdılar. Gözlərini mənə zilləyib yanıqlı-yanıqlı dedi:
Dərdi məndə
Dərd nəfəs dərdi məndə.
Heç yanda axtarmayın,
Axtarın dərdi məndə.
Müsahibim sözünə davam etdi:
– Aşıq Ələsgər demiş, “Təpəsində xəstə üçün qar olan, çeşməsində abi-həyat car olan” dağlarımız, gen dərələrimiz, allı-güllü yaylaqlarımız, suyu diş göynədən buz bulaqlarımız, zümrüd yamaclarımız, çiçəkli çəmənlərimiz, suyunda çimdiyimiz Goraban çayı, gəncliyimizi keçirdiyimiz, uşaqlığımızı itirdiyimiz, indi həsrətini çəkdiyim o yerlər apaydın yadıma düşdü.
Bir də o yerlərə yolum düşsəydi.
Sərin çeşmələrdən öpəydim, Lələ.
Alma çiçəyini şirin yemliyə,
Qatıb gözlərimə təpəydim, Lələ.
Vətən həsrəti, yurd yanğısı, torpaq harayı içimi göynədir. Zaman-zaman sönməyəcək bu yanğım. Üz-üzə, göz-gözə dayanan “Lələ köçüb yurdu qalan” dağlarımızın əl-ətəyini gözləyən qar çiçəkləri məsum körpə kimi yollara boylana-boylana qalıblar indi.
Qılınc Mahmudovu onun həmdərdi kimi yaxşı anlayıram. Mənfur erməni millətçilərinin və onlara havadarlıq edən dövlətlərin illərlə apardıqları iblisanə siyasətin ağrı-acısını ürəyimizdə çəkmişik, nadan gərdişin sacında cız-bız kimi qovrulmuşuq. Dərdimiz içimizdə pas atıb, səsimiz boğulub, hayımızı eşidən olmayıb. Ata-babalarımızın dadına çata bilməmişik.
Etnik təmizləmə və azərbaycanlılarsız Ermənistan dövləti yaratmaq erməni daşnaklarının şirin arzuları olub həmişə. Onlar bu işə hələ X əsrdən başlayıblar. Ermənilər zaman-zaman azərbaycanlıların qoltuğuna qısılıb. “Özümə yer eləyim, gör sənə neyləyərəm” məkri ilə içərimizdə yerləşiblər. Sonra da açıq mübarizə başlayıblar.
Müsahibim özünü belə tanıtdı:
– Mən Vedidə doğulmuşam, şair! Dağını, dərəsini, yamacını, çölünü, çəmənini qarış-qarış gəzmişəm o yurdun. Rəhmətlik Fərman Kərimzadə ilə bir sinifdə oxumuşam. Vedi böyük rayondur. Tarix boyu müharibə meydanlarına çevrilib. XVII əsrdə Şah Abbasın Osmanlı sultanları ilə apardığı müharibələr vaxtı Aran boyu əhali köçürülüb. Xalqın yadında qalan ən dəhşətli köçürmə 1919-cu ildə olub. Beş daşnak generalı ilə ikiillik döyüşlərdən sonra Abbasqulu bəy Şadlinski cəbhəni yararaq eli sağ-salamat Cənubi Azərbaycana aparıb.
Qılınc Mahmudov dedi ki, Abbasqulu bəy camaatı tamam kənddən çıxarandan sonra Ağdağın sinəsində bir təpənin üstündə “obası köçüb yurdu qalan” doğma kəndə həsrətlə baxıb. Deyilənə görə, Abbasqulu bəy bu yanıqlı bayatını o zaman çağırıb:
Vedinin yanı dağlar,
Ürəyi canı dağlar,
Burda bir el var idi,
Siz deyin hanı dağlar?
Dərd ortağım sonra bildirdi ki, el qəhrəmanı 1921-ci ildə yenidən geriyə qaytarıb camaatı:
– Həmin il Vedidə keçirilən iclasın protokolu Yerevan Dövlət Arxivində saxlanılır. İclasa sədr Ağamirzə Mahmudbəyov və katib Əlihüseyn Kələşov olublar. Kəndin ümumi yığıncağı bu yerlərin Azərbaycan torpağı olduğunu qeyd edərək Azərbaycan SSR ərazisinə daxil olmaq arzusunu bildiriblər. O vaxt protokol saxtalaşdırılıb. Əhalinin arzusu ilə hesablaşmayıblar. Sonralar əhalinin bir hissəsini zorla Qazaxıstana və Qırğızıstana sürgün ediblər. Müharibə başlayanda bu iş dayandırılmışdı. Müharibədən sonra 1947-ci ildə məktəbdə müəllimlərimizdən tez-tez eşidirdik: “Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıları Azərbaycana köçürmək istəyirlər”.
Xatirimdədir, 1951-ci il sentyabr ayında camaatı yığdılar, iclas elədilər və azərbaycanlıların Azərbaycana köçürülməsi ilə Sov.İKP MK və Nazirlər Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il və 10 mart 1948-ci il tarixli qərarlarını oxudular. Köçürmə komissiyasının nümayəndələri çıxış edərək bildirdilər ki, bu iş “könüllü” olsa da əzəl-axır dövlətin qərarı ilə yerinə yetiriləcək. Beləliklə, 1951-ci ilin sentyabr ayından köç başlandı. Bizim kəndi Beyləqana köçürdülər. Şahsevənli kəndində bizi ayrı-ayrı ailələrə, evlərə paylaşdırdılar. O dövrdə heç oralarda da vəziyyət yaxşı deyildi. Kənd əhalisi çox kasıb dolanırdı. Atalar məsəli var: “Acda nə var ki, yalavaca da verə”. Elə ailə vardı uşağına gündəlik çörək tapmırdı. Ölən öldü, qalan qaldı...
Qılınc qardaş sonda bildirdi ki, 1959-cu ildən Sumqayıtda yaşayır. 38 il boru yayma zavodunda çalışıb. Fəhlə, usta, baş usta, növbə rəisi, sahə rəisi və rəis müavini vəzifələrində işləyib. Xatirəsini isə belə tamamladı:
– Düzdür, sonralar Vediyə qayıdanlar oldular. Lakin onlar dərdlərinin üstünə dərd qoyub geri döndülər. Demə, erməni quldurları kəndləri, qəbirstanlıqları düzləyiblər. Bəli, əsrin əvvəlindən başlanan bu köç karvanı 1988-ci ilin dekabrın 8-də mənzil başına çatdı. Ermənilər azərbaycanlılarsız Ermənistan yarada bildilər. Millətin başına gələn bu faciəni isə başsız rəhbərlərimiz başa düşmədilər.
Nə yaxşı ki, ümummilli lider Heydər Əliyev bu tarixi faciəni dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq üçün qeyrət və cəsarət göstərdi. Onun Prezident kimi 18 dekabr 1997-ci ildə “1948-53-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında” fərmanı illərlə ürəyimizdə qalan, tərpətdikcə qövr eyləyən dərdlərimizi rəsmiləşdirməklə gizlədilmiş xəyanəti dünyaya bəyan etdi.
Əvəz Mahmud LƏLƏDAĞ,
şair-publisist