Ermənistan özünü tarana aparır. Ölkə Azərbaycanla sülh danışıqlarından yayınır, müxtəlif mənasız məsələləri gündəmə gətirməklə, müzakirələrin əsl mahiyyətini heçə endirmək yolunu tutur. Başqa sözlə, ənənəvi inkarçılığa söykənmiş davranışları ilə şıltaqlıq edir.
İrəvanın siyasi dairələrinin hərəkətlərindən o da anlaşılır ki, hansısa mücərrəd qüvvələr köməklərinə çatacaq və üstünlüyünə yiyələnmələrinə şərait yaradacaqdır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev isə dəfələrlə vurğulayıb ki, Ermənistana heç bir qüvvə yardım göstərməyəcəkdir, hansısa tərəfin bu istiqamətdəki siyasəti iflasa uğrayacaqdır. Dövlətimizin başçısı öz mövqeyini tam əminliklə dilə gətirib. Hazırda da Bakı diktə edən tərəfdir. Azərbaycanın prinsiplərindən geri çəkilməyəcəyi gün kimi aydındır.
Əlbəttə, Ermənistanda da durumun qəti səciyyə daşıdığını anlayanlar var. Ancaq ənənəvi inkarçıların yaratdıqları isterik ab-havanın fonunda onların səsi eşidilmir. Ölkədə vəziyyəti düzgün dəyərləndirmək yönümlü çağırışlar, az qala, xəyanət kimi qiymətləndirilir. Məhz, buna görə loyallardan kimsə əlini daşın altına qoymaq istəmir. Görünür, heç kəs hay-küyçülərin – revanşistlərin və avantüristlərin xain damğası ilə üzləşmək niyyətində deyil.
Belədə bir sıra suallar yaranır: Hazırkı geosiyasi səciyyə daşıyan regional mühitdə Ermənistanın aqibəti necə olacaq? Ölkə bölgənin yeni şəkillənməsində hansı statusda iştirak edəcək? Nəzərə alaq ki, haqqında söz açdığımız şəkillənmənin baş verməsi mütləqdir. Nəhayət, Ermənistan, bir dövlət kimi, mövcud olacaq, yoxsa yox? Axı, geniş düşünəndə bu coğrafiyada erməni dövlətinin varlığının özü erməni qövmü üçün böyük şeydir...
Nəzərə alınmalıdır ki, Ermənistan dövləti adlı struktur, prinsip etibarilə, konstruksiyadır, quramadır, köklü deyil. Yəqin, elə bu səbəbdən erməni cəmiyyəti dövlətçilik təfəkküründən çox, tayfa və qəbilə düşüncəsindədir, yəni, dövləti düşünmədiyindən, onun itirilməsini hesablamayacaq qədər iflicdir.
Bəli, indi beynəlxalq oyunçular, Cənubi Qafqazda Ermənistan adlı dövlətin mövcudluğunda maraqlı olanlar çalışırlar ki, reallıqları iflic durumda olan erməni cəmiyyətinə anlatsınlar. Bu mənada Moskva Dövlət Universitetinin dosenti, tarixçi-ekspert Fyodr Qaydanın söylədikləri maraq doğurmaqdadır.
***
F.Qayda “News.am”ın “Güc faktoru” proqramındakı çıxışında bəzi maraqlı məqamlara toxunaraq bildirib ki, Ermənistan dialoqun tərəfi olduğunu anlamalıdır. Yəni, masa ətrafında əyləşməlidir. Bu yerdə Azərbaycanın Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun bir neçə gün öncəki açıqlamasını yada salmaq istərdik. Cənab Bayramov Azərbaycanın və Ermənistanın xarici işlər nazirlərinin ABŞ-da təyin olunmuş görüşü ilə bağlı məsələni şərh edərkən, Birləşmiş Ştatlara İrəvanı danışıqlar masası ətrafında əyləşməyə razı saldığı üçün təşəkkürünü bildirib. Deməli, bir daha İrəvanın masa ətrafında əyləşmədiyi təsdiqlənir. F.Qayda isə deyir ki, “insan ətrafında heç nə hiss etməyəndə başını divara çırpa bilər”. Və deməli, Ermənistanın hərəkətləri başını divara vurmaq kimi qarşılanır. Faktiki olaraq, ekspert onu da deyir ki, İrəvan maraqları nəzərə almağı öyrənməli, bütün tərəfləri eşitməyə çalışmalıdır: “Yalnız bundan sonra hansısa perspektiv var, əks halda perspektiv yoxdur. Nəyisə xilas etmək üçün harada aşağı olduğumuzu başa düşməliyik”.
F.Qayda Ermənistan ərazisindən Naxçıvana quru yolla bağlı məsələyə də toxunub. Bildirib ki, dəhlizlə bağlı söhbət gec-tez aparılacaq. Ekspert dəhlizin Ermənistan yurisdiksiyasında saxlanılacağına inandığını dilə gətirib. Ancaq məlumdur ki, İrəvan buna da etiraz edir. Qayda isə daha böyük məqamın üzərinə gəlir, Ermənistanın və Rusiyanın Azərbaycanla Türkiyə arasında nəqliyyat əlaqəsini təmin etməsini qaçılmaz proses kimi dəyərləndirir. Məsələnin İrəvan üçün önəminə gəldikdə, rusiyalı mütəxəssisin fikrincə, dəhliz mövzusunda kompromiss Ermənistanın Qarabağın erməni əhalisinin varlığı üçün təminat almasıdır. Onun sözlərinə görə, prosesdə qarant rolunda çıxış edən tərəf Rusiyadır. Əks halda, bölgədə sonu olmayan oyunlar gedəcəkdir ki, mövcud xüsusda zəif düşən tərəf İrəvan olacaqdır.
F.Qaydanın Ermənistanı və erməni cəmiyyətini xəbərdar edən fikirləri yalnız qeyd etdiklərimizlə məhdudlaşmır. Bildirir ki, Cənubi Qafqazda Azərbaycan üçün yeganə maraq Qarabağ deyil. Ekspert bu baxımdan ölkəmizin digər ərazilərini Naxçıvanla birləşdirən quru yolunun üzərinə yenidən gəlir. Bu yolu vacib geosiyasi və geoiqtisadi marşrut kimi səciyyələndirir. Azərbaycanın Türkiyə ilə birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin olması istəyini qabardan ekspertin sözlərindən belə qənaət formalaşır ki, hələlik mövcud xüsusdakı müzakirə ekstraterritorial dəhliz məntiqindən uzaqdır və baxışlarda başlıca leytmotiv həm də dəhliz üzərində Ermənistanın yurisdiksiyasının saxlanılmasıdır.
Ancaq F.Qayda problemin mahiyyətinin İrəvanın özünü gələcəkdə necə aparmasına uyğun dəyişə biləcəyini də vurğulayır. Məhz bu yanaşması onu deməyə əsas verir ki, ekspertin dedikləri Ermənistana reallıqlarla barışmaq çağırışıdır. “İştah diş altındadır”, – deyən Qayda, faktiki olaraq, bildirir ki, hazırda Ermənistanın danışıqlar aparmaması münaqişəni davamlı məcraya salır. Münaqişə davam etdikdə isə tələblər də artır. “İndiki halda, region elədir ki, tələblər sonsuza qədər arta bilər. Bunu nəzərə almaq lazımdır. Buna görə danışıqlara nə qədər tez başlanılsa, bu, hamı üçün bir o qədər yaxşı olar, əks halda çox şey baş verə bilər”, – deyə ekspert fikrinə aydınlıq gətirib.
Ə.RÜSTƏMOV, “Xalq qəzeti”