Cəmiyyətlərin taleyini bəzən unutduqları tarix müəyyənləşdirir. Tarixi unutmaq təkcə keçmişə laqeydlik deyil; gələcəyin risklərini artıran bir boşluqdur. 20 Yanvar faciəsi bu baxımdan Azərbaycan üçün yalnız anım günü deyil, həm də tarixi yaddaşın nə qədər həyati olduğunu göstərən bir xəbərdarlıqdır. 36 il keçsə də, bu hadisə yalnız “o gün baş verdi” deyə xatırlanmalı deyil; “niyə baş verdi, nəyi dəyişdirdi, bizə nə öyrətdi” sualları ilə yaşadılmalıdır.

20 Yanvar gecəsi sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması nəticəsində dinc insanların həyatına qəsd edilməsi, hüququn, humanizmin, elementar insanlıq prinsiplərinin pozulması idi. Bu cür hadisələrdə ən təhlükəli məqam təkcə zorakılıq deyil, həm də sonradan həqiqətin təhrif edilməsi cəhdidir. Çünki zorakılıq bəzən bir gecədə baş verir, amma təhrif illərlə davam edə bilər. Həqiqət “bulanıq” saxlananda cəmiyyətin vicdanı zəifləyir, günahkarla günahsızın sərhədi qarışır.

Tarixi yaddaşın gücü faktların qorunmasındadır, amma yalnız fakt kifayət deyil. Tarixi yaddaş həm də dəyər yaratmalıdır: ədalət, ləyaqət, birlik, insan hüququ. 20 Yanvarı hər il anmaq bu dəyərləri yenidən xatırlamaqdır. Bu gün Şəhidlər Xiyabanına gedən insan təkcə bir məzar ziyarət etmir; o, bir ideyanın qarşısında dayanır: azadlıq ideyası. Bu ideyanın unudulması isə ən böyük təhlükədir.

Unutmanın başqa bir riski də budur: tarix “adi hadisə” kimi görünməyə başlayır. Halbuki 20 Yanvar adi hadisə deyil. Bu faciə bir xalqın milli kimliyini möhkəmləndirən dönüş nöqtəsidir. Bəzən milli kimlik mədəniyyətlə möhkəmlənir, bəzən isə qanla. 20 Yanvar Azərbaycanın milli şüurunda “azadlığın bədəli” anlayışını çox real etdi. Bu anlayışı itirmək azadlığa məsuliyyətsiz yanaşmaqla nəticələnə bilər.

Tarixi yaddaşın qorunması üçün təkcə mərasimlər yetərli deyil. Təhsil, mətbuat, ailə içi danışıq, ədəbiyyat, sənədli filmlər, muzeylər – hamısı bu yaddaşı diri saxlamalıdır. Gənc nəsil 20 Yanvarı sadəcə tarix dərsliyində bir paraqraf kimi oxumamalıdır. O nəsil bilməlidir ki, bu hadisə bir gecənin yox, bir prosesin nəticəsi idi; insan hüquqlarının necə tapdalandığını, cəmiyyətin necə birləşdiyini, azadlığın necə bahalı olduğunu anlamalıdır.

20 Yanvarla bağlı ən mühüm məsələ həm də empatiyadır. Şəhid ailələrinin, yaralıların, həmin gecə travma yaşayan insanların hekayələri “xatirə” deyil, “canlı yaddaş”dır. Canlı yaddaş nə qədər qorunarsa, cəmiyyət bir o qədər sağlam olur. Əks halda, itkilər “statistika”ya çevrilər və bu, ədalətsizliyin ikinci mərhələsi deməkdir: insanı insandan ayırmaq.

36-cı ildönümündə 20 Yanvarı yad etmək həm də bu sualı verməkdir: biz şəhidlərin əmanətinə nə qədər sahib çıxırıq? Müstəqillik təkcə dövlət atributları ilə ölçülmür; o, vətəndaşın vicdanı, cəmiyyətin birlik qabiliyyəti, hüquqa hörmət, ədalətə inam kimi meyarlarla ölçülür. 20 Yanvar bu meyarları xatırladan gündür.

Tarixi yaddaş bizi təkcə kədərləndirmir, həm də ayıq saxlayır. Ayıq olan cəmiyyət təhrifə inanmaz, unutqanlığa təslim olmaz. Ayıq olan cəmiyyət azadlığı qorumağın “daimi iş” olduğunu anlayar. 20 Yanvarın mesajı da budur: azadlıq bir dəfə qazanılır, amma hər gün qorunur.

Bu gün qərənfillər düzülür, sükut olur, bayraq endirilir. Bunlar hamısı yaddaşın dili və rəmzidir. Amma rəmzlərin mənası yalnız bir şərtlə yaşayar: unutmadıqda. 20 Yanvarı unutmaq olmaz. Çünki unutmaq təkcə keçmişi itirmək deyil; gələcəyi riskə atmaqdır.

Hüseyn Məsimov,
YAP Mirəsədulla Mirqasımov küçəsi 1 (KTM PHŞ) üzrə ƏPT sədri,
 “Kliniki Tibbi Mərkəz” PHŞ-in baş həkimi