Qərbi Azərbaycandan danışarkən biz yalnız siyasi bir məsələdən deyil, bir millətin yaddaşından, tarixindən, ədalət axtarışından və insan ləyaqətindən bəhs edirik. Bu məsələ öz yurdlarından didərgin salınmış insanların, susdurulmuş xatirələrin, yandırılmış kəndlərin, dəyişdirilmiş coğrafi adların və qoparılmış tarixi yaddaşın məsələsidir. Qərbi Azərbaycan məsələsi hər hansı coğrafi mübahisədən daha çox, öz doğma torpaqlarından qovulmuş yüz minlərlə Azərbaycan türkünün ata yurduna ləyaqətli və hüquqi şəkildə qayıdış haqqı məsələsidir.

Biz bilirik ki, bu gün “Ermənistan” adlandırılan ərazilərin mühüm hissəsi əsrlər boyu Azərbaycan türklərinin yaşadığı qədim yurdlar olmuşdur. İrəvandan Göyçəyə, Zəngəzurdan Dərələyəzə qədər uzanan bu coğrafiya sadəcə xəritə üzərində bir məkan deyil; məzar daşlarımızın yerləşdiyi, məscidlərimizin ucaldığı, xalq mahnılarımızın və bayatılarımızın yarandığı, xatirələrimizin və mədəniyyətimizin yaşadığı vətəndir. Bu həqiqət tarixi mənbələrdə, arxivlərdə, çar Rusiyasının sənədlərində və bölgənin mədəni irsində açıq şəkildə öz əksini tapmışdır.

Təəssüf ki, XIX əsrdən etibarən çar Rusiyasının həyata keçirdiyi demoqrafik siyasət Cənubi Qafqazın təbii etnik tərkibini dəyişdirmişdir. Azərbaycan türkləri öz ata-baba torpaqlarında sistemli təzyiqlərə məruz qalmışdır. Sonrakı sovet dövründə də bu ədalətsizlik davam etmişdir. 1948–1953-cü illərin deportasiyaları, daha sonra isə 1987–1991-ci illərdə yüz minlərlə Azərbaycan türkünün Ermənistandan zorla çıxarılması müasir dövrün ən böyük humanitar faciələrindən biri kimi tarixə düşmüşdür. İnsanlar yalnız evlərini deyil, həm də məzarlarını, xatirələrini, uşaqlıqlarını və mənsubiyyət hisslərini itirmişlər. Lakin tarix bəzən xalqlara yenidən ayağa qalxmaq imkanı verir.

2020-ci ildə Azərbaycanın qazandığı şanlı Zəfər yalnız işğal altında olan torpaqların azad edilməsi deyildi. Bu Zəfər, eyni zamanda, tarixi ədalətin yenidən bərqərar olması idi. Xüsusilə 2023-cü ildə həyata keçirilən 23 saatlıq antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan beynəlxalq hüquq çərçivəsində öz suverenliyini bütün ərazilərində tam şəkildə təmin etdi. Bu gün Şuşada Azərbaycan bayrağı dalğalanır. Xankəndidə Azərbaycan dövləti öz suverenliyini təmsil edir. Qarabağda artıq işğal deyil, hüquq danışır.

Bu yeni mərhələdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən irəli sürülmüş “Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyası” qisasın deyil, hüququn, insan haqlarının və sülhün manifestidir. Bu yanaşmanın əsasını müharibə deyil, ləyaqətli qayıdış ideyası təşkil edir. Çünki insanlar doğulduqları torpaqlara qayıtmaq istəyirlər. Çünki bir millətin yaddaşını sürgün etmək mümkün deyil. Bu, beynəlxalq hüququn tanıdığı ən fundamental insan hüquqlarından biridir.

Burada xüsusilə bir məqamı vurğulamaq lazımdır: Azərbaycanın ortaya qoyduğu yanaşma revizionist siyasət deyil, insan mərkəzli ədalət çağırışıdır. Azərbaycan bu gün öz gücünü yalnız hərbi uğurlardan deyil, həm də hüquqi legitimlikdən alır. Dünya artıq daha aydın şəkildə görür ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülh yalnız tarixi həqiqətlərin inkar edilmədiyi bir zəmin üzərində mümkündür.

Mustafa Kamal Atatürkün çox mühüm bir fikri var: “Milləti ən çətin şəraitdə ayaqda saxlayan şey onun öz tarixinə və kimliyinə sahib çıxmasıdır”.

Bu gün Qərbi Azərbaycan məsələsi məhz belə bir tarix və kimlik məsələsidir.

Bəs bizə, yəni Türk dünyasına hansı vəzifələr düşür?

Hər şeydən əvvəl, Qərbi Azərbaycan məsələsini düzgün şəkildə anlatmaq məcburiyyətindəyik. Bu mövzu yalnız Azərbaycanın deyil, bütün Türk dünyasının ortaq yaddaşının bir hissəsidir. Universitetlərimizdə, media məkanında, beyin mərkəzlərində və beynəlxalq platformalarda bu həqiqətləri daha güclü şəkildə gündəmə gətirməliyik.

İkincisi, qardaşlıq hüququnu yalnız emosional şüarlarla deyil, konkret akademik, diplomatik və mədəni fəaliyyətlərlə dəstəkləməliyik. Çünki müasir dünyada haqlı olmaq təkbaşına kifayət etmir; haqlılığın güclü şəkildə təqdim olunması da zəruridir.

Üçüncüsü, unutmamalıyıq ki, Qərbi Azərbaycana qayıdış tələbi münaqişə çağırışı deyil. Əksinə, bu tələb Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülhün əsas açarlarından biridir. İnsanların doğulduqları torpaqlara təhlükəsiz, ləyaqətli və hüquqi çərçivədə qayıtması regional barışığın ən möhkəm təməlidir.

Biz türk milləti olaraq tarix boyu zülmün deyil, ədalətin tərəfində olmuşuq. Bu gün də məsələyə məhz bu vicdanla yanaşmalıyıq. Çünki Qərbi Azərbaycandan deportasiya edilmiş insanların hekayəsi yalnız Azərbaycanın deyil, bütün Türk dünyasının ortaq vicdan məsələsidir.

Eyni zamanda, xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, Qərbi Azərbaycana qayıdış çağırışı münaqişə çağırışı deyil. Bu çağırış Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ifadə etdiyi kimi, insan hüquqlarına, tarixi ədalətə və insan ləyaqətinə ünvanlanmış bir çağırışdır. Çünki heç bir xalq əbədi olaraq öz tarixindən qoparıla bilməz.

İnanıram ki, haqq gec-tez öz yerini tapacaqdır. İnanıram ki, bir gün Göyçədə yenidən Azərbaycan türküləri səslənəcək. İrəvanın tarixi yaddaşı yenidən xatırlanacaq. Deportasiya olunmuş insanların övladları və nəvələri babalarının doğulduğu torpaqları sərbəst şəkildə ziyarət edə biləcəklər. Və o gün gəldikdə dünya bir daha anlayacaq ki:

Ədalət bəzən gecikə bilər... Lakin xalqların yaddaşı heç vaxt ölmür və ədalət mütləq geri qayıdır.

Azərbaycan xalqının qəlbindən qopan bir bayatı var:

Göyçə gölü durulur,
Dərdim sinə vurulur.
Yurdumdan ayrı düşdüm,
Yollar gözə görünür...

İnanıram ki, bir gün o yollar açılacaqdır.

Və o gün gəldikdə tarix bir daha göstərəcəkdir ki:

Türkün yaddaşı da, qardaşlığı da heç vaxt məğlub olmur.

Şamil AYRIM,
Türkiyə–Azərbaycan Parlamentlərarası Dostluq Qrupunun sədri