20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında təkcə kədərin adı kimi deyil, həm də azadlıq iradəsinin sınmadığı bir imtahan kimi yaşayır. 1990-cı ilin yanvarında baş verən qanlı hadisələr, sovet totalitar sisteminin öz siyasi məqsədlərini qorumaq üçün dinc əhaliyə qarşı nə qədər amansız ola bildiyini göstərdi. Lakin həmin gecənin tarixə həkk olunan əsas həqiqəti bundan ibarətdir: zor gücü insanları yaralaya bilər, amma xalqın azadlıq istəyini məhv edə bilməz.

O dövrün ictimai-siyasi atmosferi gərgin idi. Azərbaycan cəmiyyəti bir tərəfdən milli hüquqların pozulmasına, digər tərəfdən ədalətsiz qərarlara, təzyiq və informasiya manipulyasiyasına qarşı etiraz edirdi. İnsanlar meydanlarda, küçələrdə yalnız bir tələb səsləndirmirdilər; onlar eyni zamanda milli ləyaqətin qorunmasını, suveren iradənin tanınmasını istəyirdilər. Məhz bu yüksələn ruhu boğmaq üçün sərt güc tətbiq olundu və Bakı daxil olmaqla bir neçə ərazidə dinc insanların həyatı təhlükə altına atıldı.

Faciənin ən ağır tərəfi, insanlara xəbərdarlıq edilmədən, mülki əhalinin güc tətbiqi ilə qarşı-qarşıya qalması idi. Bu kimi hadisələr tarixdə yalnız itkilərin sayı ilə yadda qalmır; onlar cəmiyyətin psixologiyasını dəyişdirir, qorxu ilə qürur arasındakı sərhədi yenidən cızır. 20 Yanvarda da belə oldu: qorxu yaratmaq məqsədi güdülürdü, amma nəticədə cəmiyyətin daxilində “haqqı müdafiə etmək” hissi daha da bərkidi.

20 Yanvar hadisələrinin milli şüura təsiri xüsusi olaraq qeyd edilməlidir. Bəzən bir xalq öz kimliyini kitabdan, xatirələrdən, mədəni irsdən öyrənir. Bəzən isə kimlik, ən ağır günlərdə verilən qərarlarla formalaşır: geri çəkilmək, yoxsa dirənmək? susmaq, yoxsa həqiqəti demək? O gecə Azərbaycan xalqı bu suallarla üz-üzə qaldı və sonrakı günlərdə göstərdi ki, milli ləyaqət yalnız şüar deyil, davranışdır.

Faciədən sonra baş verən matəm və izdihamlı yürüşlər də ayrıca bir tarixi hadisədir. Şəhidlərin dəfni ilə bağlı xalqın nümayiş etdirdiyi birlik, milyonlarla insanın bir araya gəlməsi, təkcə bir yas mərasimi deyildi. Bu, həm də cəmiyyətin “biz varıq” deməsi idi. İnsanlar öz ağrısını kollektiv yaddaşa çevirdi, şəxsi kədər milli məsuliyyətə dönüştü. Bu dönüşüm gələcək illərdə müstəqillik ideyasının daha da möhkəmlənməsinə güclü mənəvi təkan verdi.

20 Yanvarın dərsi təkcə keçmişə aid deyil. Bu dərs bu gün də aktualdır: azadlıq və suverenlik yalnız əldə edilməklə bitmir, qorunmaqla yaşayır. Şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq sadəcə ildönümündə ziyarətə getmək, qərənfil düzmək deyil; onların canı bahasına yüksələn dəyərləri gündəlik həyatın içində qorumaq, milli birliyə sədaqət göstərmək, ədalətsizliyə qarşı susmamaqdır.

Bu gün 20 Yanvarı anarkən həm kədər hiss edirik, həm də qürur duyuruq. Kədər – itirilən canlara görədir. Qürur – xalqın sınmayan iradəsinə görə. Hər il saat 12:00-da ölkə boyu bir dəqiqəlik sükut yalnız susmaq deyil; bu, milli yaddaşın “mən buradayam” deməsidir. Bu sükutun içində bir çağırış var: tariximizi unutma, azadlığın dəyərini unutma, şəhidlərin əmanətini qoru.

20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi yaşayacaq. Çünki onlar təkcə bir gecənin qurbanları deyil, azadlığın mənəvi bünövrəsini möhkəmləndirən fədailərdir. Bu bünövrə üzərində qurulan gələcək isə bizim məsuliyyətimizdir: həqiqəti yaşatmaq, birliyi qorumaq və müstəqilliyin qədrini bilmək.

Gülbəniz Əliyeva,

YAP Füzüli küçəsi 65 üzrə ƏPT sədri (ARXKOM), Azərbaycan Respublikasının Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Ümumi İşlər və İctimaiyyətlə Əlaqələr şöbəsinin müdiri