“Qərbi Azərbaycana Qayıdış missiyasının uğurla gerçəkləşdirilməsi Azərbaycan ermənişünaslığı qarşısında da önəmli vəzifələr qoyur. Azərbaycan üçün nəinki elmi-idraki, hətta strateji əhəmiyyət kəsb edən bu problem indiyədək xüsusi araşdırılmamış, müzakirə edilməmiş, bir sözlə, lazımi diqqətdən kənarda qalmışdır. Buna görə də Azərbaycan ermənişünaslığı sahəsində qeyri-qənaətbəxş vəziyyət yaranmışdır”.
AMEA Tarix İnstitutunun baş direktoru, professor Kərim Şükürov bu mövzuda qəzetimizə açıqlamasının davamında bildirdi:
–Qərbi Azərbaycana qayıdışın elmi-tarixi təminatı bu məsələ ilə də sıx bağlı olduğundan institutumuzda ilk dəfə bu problemi ayrıca tədqiqat predmeti kimi irəli sürməyi, onun ən vacib məsələləri və zəruri ehtiyaclarını gündəmə gətirməyi qərara almışıq. Ermənişünaslıq anlayışının ümumi məzmununu müəyyən etmək üçün, ilk növbədə, onu bu səpgili digər bilik sahələri ilə tutuşdurmaq zəruridir. Belə bir müqayisədən sonra ciddi bir qənaətə gəlmək olar.
Ermənişünaslıq ümumi şəkildə ermənilərin tarixi, dili, folkloru, ədəbiyyatı, maddi və mənəvi mədəniyyəti haqqında elmlərin məcmusudur. Lakin hər hansı konkret ölkədə (Rusiya, Fransa, Almaniya və b.) ermənişünaslıq ümumi cəhətlərilə birgə, müəyyən spesifikaya malik olur. Azərbaycan ermənişünaslığı bu baxımdan daha çox fərqlənir. Ermənistan adlandırılan torpaqların böyük bir hissəsinin tarixi Azərbaycan torpaqları – Qərbi Azərbaycan olması, həmin torpaqlarda yaşayan azərbaycanlıların taleyi, Qarabağın dağlıq bölgəsində (tarixi Arsax) albanların deetnizasiyası, ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına kütləvi şəkildə köçürülməsi, onların azərbaycanlılara qarşı genosidi və b. məsələlər Azərbaycan ermənişünaslığının hüdudlarını genişləndirir və tədqiqat prosesində nəzərə alınmasını tələb edir.
Azərbaycan ermənişünaslığının elmi tarixinin araşdırılması və elmi-metrik xarakteristikası aşağıdakı vəzifələrin irəli sürülməsini zəruri edir:
–Azərbaycan ermənişünaslığının müəyyən edilmiş anlayışına uyğun gələn əsərlərin biblioqrafiyasının hazırlanması;
–həmin əsərlərin xronologiya üzrə say dinamikası (informasiya axını);
–institutlaşma (tədqiqat mərkəzlərinin formalaşması);
–əsas tədqiqat istiqamətləri və müvafiq əsərlərin təhlili;
–dünya ermənişünaslığında Azərbaycan ermənişünaslığına istinad vəziyyəti və ya sitatçəkmə indeksi.
Azərbaycan ermənişünaslığının tədqiqi üçün həlledici yeri bu problem üzrə mükəmməl biblioqrafiyanın hazırlanması tutulmuşdur. Bu işin çətinlikləri üzərində dayanmadan qeyd edək ki, onun yerinə yetirilməsi digər vəzifələrin həllinə əlverişli şərait yaratmışdır. Biblioqrafiyaya daxil edilmiş ədəbiyyatın illər və dövrlər üzrə (Rusiya imperiyası, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, sovet dövrü və Azərbaycan Respublikası) təsnifatı aparılmışdır. Məlum olmuşdur ki, 300-dən çox kitab, sənədlər toplusu, elmi-publisistik məqalə və s.-dən böyük əksəriyyəti 1988-ci il fevral hadisələrindən sonraya aiddir.
Azərbaycan ermənişünaslığına dair informasiya axınının güclənməsinə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin elan edilməsi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “1948–1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi şəkildə deportasiyası haqqında” 1997-ci il 18 dekabr və “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” 27 mart 1998-ci il tarixli fərmanları mühüm təsir göstərmişdir.
Dünyanın bir sıra ermənişünaslıq mərkəzləri, o cümlədən qonşu Gürcüstandan fərqli olaraq Azərbaycanda ermənişünaslığın institutlaşmasınının diqqətdən kənarda qalmasını xatırladan tarixçi alim təəssüflə qeyd etdi ki, Azərbaycanda hələ də ciddi ermənişünaslıq mərkəzi yoxdur:
–Azərbaycan ermənişünaslığına aid edilən əsərlər isə müxtəlif elmi idarə, mərkəz, ali məktəb, mətbuat və başqa sahələrdə çalışan şəxslər tərəfindən yazılmışdır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Tbilisi Universitetində 1922-ci ildə ermənişünaslıq kafedrası (rəhbəri L.M.Meliksetbek) açılmışdı. 1945-ci ildə burada şərqşünaslıq fakültəsi təşkil edildikdə bu bölmə əsas kafedralardan biri olmuşdu. 1960-cı ildə yaradılmış Gürcüstan EA Şərqşünaslıq İnstitutunun fəaliyyətində də ermənişünaslıq əsas istiqamətlərdən idi. Ermənistanda da türkologiya, qafqazşünaslıq, xüsusilə gürcüşünaslıq və albanşünaslıq, kürdşünaslıq çoxdan institutlaşmışdır. Azərbaycan ermənişünaslığının əhatə dairəsinə daxil etdiyimiz başlıca tədqiqat süjetlərini tarixi ardıcıllıqla nəzərdən keçirib, əsas istiqamətlər üzrə ümumiləşdirsək aşağıdakı qənaətə gələ bilərik.
Erməni qaynaq və tarixi ədəbiyyatından Azərbaycan tarixinin tədqiqində istifadə olunması. Bu sahədə yeni dövrdə ilk addımları A.A.Bakıxanov atmışdır. O, “Gülüstani-İrəm” əsərində (1841) erməni tarixçilərinə (Хоренский М., 1893; Чамчиан М., 1784) istinad etmişdir. Bu süjet sonralar Azərbaycan ermənişünaslığında əsas yerlərdən birini tutmuşdur. 1939-cu ildə Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqların icmalı (вып. II. Армянские источники ) çap edilmişdi (Меликсет-Бек Л., 1939). Azərbaycan tarixinin dövrləri üzrə monoqrafik tədqiqatlarda digər qaynaqlarla vəhdətdə erməni qaynaqlarından da tənqidi istifadə olunmuşdur. Erməni qaynaqlarının tərcümə olunaraq Bakıda nəşri də həyata keçirilmişdir (Метцопский Ф., 1957 (rus və azərbaycan dillərində); Армянская анонимная хроника, 1988 və b.).
Ermənilərin Azərbaycana ərazi iddiaları və azərbaycanlılara qarşı düşmən münasibətin təbliğinə münasibət. Azərbaycan ermənişünaslığının ümumi tarixində bu süjet mühüm yer tutur. Lakin Azərbaycanda bu məsələni qeyd edən və ona sərt münasibəti ilə H.B.Zərdabinin fərqləndiyini xüsusi qeyd etmək lazımdır. O, “Əkinçi” qəzetində davamlı olaraq erməni millətçi ideoloqn və publisistlərini cavablandırmışdır. Sonrakı dövrdə də milli mücadilə ziyalılarımız erməni millətçiliyinə qarşı sərt mövqe tutmuşlar.
1905-1906-cı illər “erməni-müsəlman davası”, əslində ermənilərin azərbaycanlılara qarşı genosidinə münasibət. Bu məsələyə o zamankı hakimiyyət orqanları və siyasi qüvvələrin münasibəti tendensiyalı xarakter daşımışdır (Kuzminskiy, 1906 və b.) Azərbaycanlılara gəldikdə, M.Ə.Sabirin münasibəti daha çox maraq doğurur.
Qeyd olunan məsələ üzrə ən başlıca əsər M.S.Ordubadinin “Qanlı illər. 1905-1906-cı illərdə Qafqazda baş verən erməni-müsəlman davasının tarixi. Bakı, 1911” (təkrar nəşri, 1991) hesab olunmalıdır. Mir Möhsün Nəvvabın qaynaq xarakteri daşıyan “1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası” kitabı isə 1993-cü ildə işıq üzü gördü. 1905-1906-cı illərdə ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqırımına başqa əsərlərdə toxunulsa da, etiraf etmək lazımdır ki, Ordubadinin əsəri bu baxımdan müqayisəolunmazdır. Fikrimizcə, Ordubadinin bəhs etdiyi 245 məktub aşkar edilməli və onların üzərində iş davam etdirilməlidir.
Ermənilərin 1917-1920-ci illərdə, xüsusilə 1918-ci ilin martında törətdikləri türk-müsəlman soyqırımı haqqında. Bu problemə dair ədəbiyyat xronologiya üzrə sistemləşdirilmiş və tarixşünaslıq tədqiqatı aparılmışdır (İsgəndərov A., 1997, 2006). Bu soyqırımına ilk münasibətlər dövrün özündə, əsasən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti zamanında yazılmış əsərlərdə əks olunmuşdur. Sovet dövründə məsələ sosialist inqilabına dair ümumi əsərlərdə nəzərdən keçirilmiş və mahiyyəti təhrif edilmişdir.
Bu mövzunun yenidən dərininə öyrənilməsi və genosid kimi araşdırılması 1990-cı illərin əvvəllərində ortaya çıxmışdır. Burada A.Paşayevin məqaləsini (Что это было: геноцид или депортация?, 1992) qeyd etmək olar (həmçinin baxın: 2001, 133-147). C.Həsənov da məqaləsində (1918-ci ilin martı: vətəndaş müharibəsi, yoxsa türk-müsəlman soyqırımı, 1994) məsələyə bu şəkildə yanaşmışdır. Bununla da ermənilərin fəaliyyəti soyqırımı kimi təsdiq edilmiş, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1997-ci il 18 dekabr fərmanından sonra araşdırmalar və sənədlər nəşri genişlənmişdir.
(ardı var)
Hazırladı: Tahir AYDINOĞLU, “Xalq qəzeti”