Milli maraqlar və veto mexanizmi qurumun çevikliyini zəiflədir
Avropa İttifaqının gücü daim iqtisadi inteqrasiyada, ortaq bazarda, hüquqi mexanizmlərdə və siyasi koordinasiyada axtarılıb. Çünki həmin model İkinci Dünya müharibəsindən sonra parçalanmış Avropanın yenidən qurulması üçün effektiv hesab olunurdu. Müharibədən çıxmış qitə üçün əsas prioritet yeni qarşıdurmaların qarşısını almaq, iqtisadi asılılıqlar yaratmaqla sülhü möhkəmləndirmək idi. Eyni məntiqlə qurulan sistemdə təhlükəsizlik böyük ölçüdə ABŞ-ın çətiri altına verilmiş, Avropanın daxilində isə konsensus və kompromis mədəniyyəti əsas prinsipə çevrilmişdi. Uzun illər bu yanaşma işləyirdi. Lakin dünya dəyişdikcə, modelin çevikliyi və operativliyi azalmağa başladı.
Bugünkü Avropa İttifaqının üzləşdiyi əsas çətinliklərdən biri onun daxili vahidlik prinsipinin praktik siyasətdə tez-tez pozulmasıdır. Daha dəqiq desək, 27 üzv dövlət sadəcə kağız üzərində birləşib. Reallıqda isə milli maraqlar, siyasi fərqlər, iqtisadi prioritetlər və geosiyasi yanaşmalar birliyi zəiflədir. Xüsusilə xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələlərində parçalanma daha açıq görünür. Ukraynaya yardım, Rusiyaya qarşı sanksiyalar, Yaxın Şərqdəki münaqişələrə münasibət, enerji təhlükəsizliyi və müdafiə məsələləri ətrafında yaşanan fikir ayrılıqları göstərir ki, Aİ daxilində vahid strateji düşüncə hələ formalaşmayıb. Maraqlıdır ki, artıq bu reallıq açıq şəkildə ifadə edilir. Danimarkanın keçmiş Baş naziri və NATO-nun sabiq Baş katibi Anders Foq Rasmussen “Politico”ya bildirib ki, Avropa bu gün daimi böhran rejimindədir və onun qərar qəbuletmə arxitekturası buna uyğun dizayn edilməyib.
Əslində, problem təkcə qərarların gec qəbul olunması ilə bitmir. Daha ciddi məsələ odur ki, bəzən qərar vermək üçün lazım olan siyasi iradə ortaya çıxmır. Konsensus mexanizmi nəzəri olaraq bütün üzvləri eyni masa arxasında saxlasa da, böhran anlarında bu mexanizm operativ reaksiya yerinə blokada yaradır. Yəni bir ölkənin vetosu bütöv ittifaqın işini dayandıra bilir. Son illər Avropa Şurasının sammitləri bunun çoxsaylı nümunələrini ortaya qoyub. Liderlər müharibələr, enerji böhranı, iqtisadi təzyiqlər və təhlükəsizlik riskləri fonunda təcili qərarlar verməli olduqları halda, sadəcə, texniki detalları müzakirə edirlər. Bu da tez-tez tənqid hədəfinə çevrilir. Məsələn, Yaxın Şərqdəki gərginliyin Avropanın enerji təchizatına risk yaratdığı zamanda karbon kvotalarının incə mexanizmləri üzərində saatlarla mübahisə aparılması məhz reallığın simvoluna çevrilmişdi.
Ümumən, İttifaqın daxilində vahidlik prinsipi siyasi mədəniyyət kimi də tam oturuşmayıb. Şərqi Avropa ölkələrinin təhlükəsizlik yanaşması ilə Qərbi Avropanın prioritetləri fərqlənir. Baltikyanı ölkələr Rusiya təhlükəsini əsas amil kimi görür. Cənubi Avropa dövlətləri miqrasiya və enerji sabitliyini daha önəmli sayır. Fransa strateji muxtariyyət anlayışını önə çəkir. Almaniya isə çox vaxt daha ehtiyatlı iqtisadi rasionalizm nümayiş etdirir. Bu fərqli baxışlar ortaq strateji xəttin formalaşmasını çətinləşdirir. Məhz buna görə vahidlik prinsipi deklarativ xarakter daşıyır. Liderlər ortaq bəyanatlar qəbul etsələr də, həmin bəyanatların arxasında bəzən real siyasi birlik olmur.
Mənzərə Ukrayna məsələsində xüsusilə nəzərə çarpır. 90 milyard avroluq yardım paketinin aylarla blokda qalması Aİ daxilində siyasi koordinasiya böhranının göstəricisi idi. Kiyev resurs gözləyərkən Brüsselin uzun danışıqlarda ilişməsi Avropanın geosiyasi güc kimi imicinə zərbə vurdu. Eyni hal sanksiya siyasətində də müşahidə edildi. Ona görə də Anders Foq Rasmussenin qeyd etdiyimiz “Avropanın qərarvermə arxitekturası daimi böhran rejiminə uyğun deyil” fikirləri məhz bu reallığı ifadə edir. Çünki böhranlar artıq norma halına gəlib. Öncəki dövrdə maliyyə böhranı vardı, sonra pandemiya, ardınca müharibə, enerji şoku, Yaxın Şərq gərginliyi, transatlantik qeyri-müəyyənlik...
Ötən həftə Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula Fon der Lyayen beynəlxalq məsələlər üzrə yekdillik tələbinin “sistemli blokada” yaratdığını deyərək milli veto hüququnun, xüsusilə xarici siyasətdə ləğvinə çağırıb. Paradoks da buradadır. Birliyi qorumaq üçün yaradılmış mexanizm bəzən birliyin özünü zəiflədir. Bununla belə, məsələ veto hüququnun ləğvi ilə yenə də həll olunmur. Üzv dövlətlər Brüsselə səlahiyyət verməyə ehtiyatla yanaşırlar. Çünki milli suverenlik hələ də həssas mövzudur. Xüsusilə müdafiə və xarici siyasət sahəsində bu həssaslıq daha güclüdür. Nəticədə, islahat zərurəti qəbul olunsa da, islahatın özü ləngiyir. Belə olan halda, Avropa İttifaqının klassik paradoksu yaranır. Daha dəqiq desək, hamı dəyişiklik istəyir, amma heç kim dəyişiklikdən doğacaq siyasi riskləri öz üzərinə götürmək istəmir. Nəzərə alınmalıdır ki, vahidlik ortaq risk qavrayışı, ortaq prioritetlər və strateji məsuliyyət deməkdir. Onlar olmayanda formal konsensus real birlik yaratmır. Bu gün Aİ məhz bu sınaqdan keçir. Geosiyasi gərginlik artdıqca, bu sınaq daha da sərtləşəcək. Çünki gələcək böhranların daha mürəkkəb olacağı gözlənilir. Enerji təhlükəsizliyi, texnoloji rəqabət, müdafiə xərcləri, iqtisadi dayanıqlılıq və qlobal güc balansı ilə bağlı təzyiqlər artacaq. Əgər problem həllini tapmasa, ləng və parçalanmış qərarvermə modeli davamlı ola bilməyəcək.
Hüseyn SULTANLI,
Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin məsləhətçisi
Avropa İttifaqına üzv dövlətlər arasında konsensusun olmaması dövlət davranışına dair anlayışımızla birbaşa bağlıdır. Aİ fəaliyyəti üzv ölkələrin köklü şəkildə fərqlənən mövqeləri səbəbindən çox vaxt ciddi şəkildə ləngiyib. Bu, həm Ukrayna kimi təcili reaksiya tələb edən xarici böhranlara, həm də müdafiə sektoru üzrə uzunmüddətli təşəbbüslərə aiddir. Nəticədə, Aİ cavab mexanizmlərində strateji qabaqlama imkanından məhrum olub, Brüssel isə tez-tez uzun sürən danışıqlar prosesində ilişib qalaraq real siyasi təsir imkanlarını məhdudlaşdırıb.
Problemin mərkəzində dövlət suverenliyi ilə beynəlxalq institutların rolu arasındakı mürəkkəb münasibət dayanır. Aİ nümunəsində üzvlük müəyyən milli qanunları üstələmək, üzv ölkələr adından ticarət sazişləri bağlamaq və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə milli sənayelərə təsir göstərən sektorial siyasətlər müəyyən etmək imkanı ilə müşayiət olunur. Bu xüsusiyyət Aİ-ni digər beynəlxalq təşkilatlardan fərqləndirir və alimlər onu üzv dövlətlərə birbaşa təsir göstərən məsələlərdə real qərarvermə səlahiyyəti olan “supramilli institut” kimi xarakterizə edirlər. Lakin bu xüsusiyyət xarici siyasət məsələlərinə tam şəkildə şamil edilmir. Aİ səviyyəsində hər hansı mühüm xarici siyasi qərar Aİ Şurasında yekdil təsdiq tələb edir. Bu razılıq olmadan sanksiyaların tətbiqi və ya missiyaların başlanması kimi addımlar mümkün deyil. Ona görə də üzv dövlətlərin milli maraqları və prioritetləri ilə Aİ institutlarının imkanları arasında gərgin qarşılıqlı təsir struktur xarakterli problem olaraq qalır.
Xarici siyasətdə milli veto hüququnun ləğvi kimi təkliflər müzakirə olunsa da, bunun praktikada reallaşmasını təsəvvür etmək çətindir. Konsensusun Aİ siyasətinin real hissəsinə çevrilməsi üçün üzv dövlətlərin mövqelərinin əsaslı şəkildə yaxınlaşdığı və bunun uzun müddət davam etdiyi mühit formalaşmalıdır.
Nəzrin ELDARQIZI
XQ
