“İstanbulda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının toplantısı və onun ardınca yayımlanan ortaq bəyanat təkcə diplomatik protokol hadisəsi deyil, Türk dünyasının yeni geosiyasi refleksinin açıq ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir”.
Bunu XQ-yə açıqlamasında Türkiyənin Yunus Əmrə İnstitutunun sabiq Bakı nümayəndəsi Səlçuk Karakılıç deyib: "Bu kontekstdə İstanbulda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının toplantısının əhəmiyyəti ayrıca qeyd olunmalıdır. Bu toplantı Türk dövlətlərinin regional təhlükəsizlik məsələlərində koordinasiya səviyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldiyini göstərdi. Artıq bu platforma yalnız siyasi dialoq məkanı deyil, həm də regional sabitlik və təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirə olunduğu strateji mexanizmə çevrilir. İstanbul görüşü göstərdi ki, Türk dünyası qarşılaşdığı təhdidlərə qarşı ortaq siyasi refleks formalaşdırmaq qabiliyyətinə malikdir. “Orta Şərqdə gərginliyin sürətlə artdığı, regional qarşıdurmaların qlobal güclərin rəqabət meydanına çevrildiyi bir mərhələdə Türk dövlətlərinin eyni mövqedən çıxış etməsi təsadüfi deyil. Bu, son illərdə formalaşan strateji həmrəyliyin və siyasi koordinasiyanın konkret nəticəsidir.
Bəyanatda xüsusilə vurğulanan məqamlardan biri İran ərazisindən həyata keçirilən və Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasını hədəf alan hücumların qəti şəkildə pislənməsi oldu. Bu ifadə sadəcə diplomatik reaksiya deyil. Bu, Türk dünyasının təhlükəsizlik anlayışının artıq milli sərhədlərin hüdudlarını aşdığını göstərən mühüm siyasi mesajdır. Çünki Naxçıvana yönələn hər hansı təhdid yalnız Azərbaycanın deyil, eyni zamanda Türkiyənin və bütövlükdə Türk dünyasının təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.
Azərbaycanın Xarici İşlər naziri Ceyhun Bayramov və digər Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərinin nümayiş etdirdiyi ortaq mövqe də xüsusi diqqət çəkdi.
Türk dövlətləri arasında həmrəylik real siyasi məzmun qazanıb.
Bu həmrəylik artıq yalnız bəyanatlar səviyyəsində deyil, diplomatik koordinasiya və ortaq siyasi mövqe formasında özünü göstərir. Məhz bu kontekstdə Türkiyənin Xarici İşlər naziri Hakan Fidanın açıqlamaları diqqət çəkib. Hakan Fidanın “üçüncü ölkələri hədəf alan hücumları qətiyyətlə qınayırıq” sözləri diplomatik baxımdan ölçülü, lakin strateji baxımdan son dərəcə aydın mesajdır. Bu ifadə bölgədə gərginliyin nəzarətdən çıxmasına imkan verilməyəcəyini göstərir. Eyni zamanda Türkiyə diplomatiyasının əsas prinsipini ortaya qoyur: suverenlik və ərazi bütövlüyü beynəlxalq münasibətlərdə müzakirə mövzusu deyil. Eyni zamanda Türkiyənin regional siyasəti bu məsələdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə hər zaman olduğu kimi Azərbaycanın təhlükəsizliyi və ərazi bütövlüyü məsələsində açıq və prinsipial mövqe nümayiş etdirir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərliyi ilə yürüdülən xarici siyasət xətti Cənubi Qafqazda sabitliyin qorunmasını və Azərbaycanın suveren hüquqlarının müdafiəsini əsas prioritetlərdən biri kimi müəyyən edir. Bu yanaşma Türkiyə ilə Azərbaycan arasında mövcud olan strateji müttəfiqliyin yalnız ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, həm də Türk dünyasının ortaq təhlükəsizlik anlayışı daxilində qiymətləndirildiyini göstərir. Toplantının diqqət çəkən məqamlarından biri də nazirlərin Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə görüşü oldu. Bu görüş sadə protokol jesti kimi qiymətləndirilə bilməz. Əksinə, Türk dövlətləri arasında siyasi koordinasiyanın hansı səviyyəyə yüksəldiyini göstərən mühüm göstəricidir. Türk dünyasının diplomatik gündəliyinin Türkiyənin dövlət rəhbərliyi ilə birbaşa müzakirə olunması ortaq strateji baxışın formalaşdığını göstərir. Bu isə artıq yalnız məsləhətləşmə mexanizmi deyil, siyasi və təhlükəsizlik koordinasiyasının institusionallaşmasının əlamətidir. Orta Şərqdə İran, ABŞ və İsrail arasında artan qarşıdurma fonunda TDT-nin bu bəyanatının əhəmiyyəti daha da artır. Çünki regionda baş verən hər bir eskalasiya yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır. Bu gərginlik Qafqazı, Xəzər hövzəsini və Orta Asiyanı da təsir altına ala biləcək geosiyasi dalğalar yaradır. Belə bir şəraitdə Türk dövlətlərinin ortaq mövqe nümayiş etdirməsi regional sabitliyin qorunması baxımından mühüm siyasi faktor kimi ortaya çıxır. Türk Dövlətləri Təşkilatının bəyanatı göstərir ki, Türk dünyası artıq beynəlxalq sistemdə passiv müşahidəçi deyil. O, regional təhlükəsizlik məsələlərində söz sahibi olmaq iddiasını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu isə təkcə diplomatik koordinasiya deyil, kollektiv siyasi iradənin ifadəsidir. Bu hadisə eyni zamanda başqa bir reallığı da göstərir: Türk dövlətləri arasında yaxınlaşma artıq yalnız iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq çərçivəsi ilə məhdudlaşmır. Təhlükəsizlik, diplomatiya və regional sabitlik məsələləri bu əməkdaşlığın əsas sütunlarından birinə çevrilir. Naxçıvana hücumun pislənməsi ilə bağlı ortaq mövqe əslində daha geniş bir siyasi mesaj daşıyır. Bu mesajın mahiyyəti sadədir: Türk dünyasının təhlükəsizliyi bölünməzdir. Bir ölkəyə yönələn təhlükə digərinin təhlükəsizliyindən ayrı düşünülə bilməz. İstanbulda səsləndirilən bu mövqe Türk dünyasının geosiyasi tarixində yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Çünki bu toplantı sübut etdi ki, Türk dövlətləri yalnız ortaq tarixə deyil, ortaq strateji gələcəyə də sahibdirlər. Bugünkü beynəlxalq sistemdə güc yalnız hərbi potensialla ölçülmür. Bəzən ən böyük güc ortaq siyasi iradədir. İstanbuldan verilən mesaj məhz belə bir iradənin formalaşdığını göstərir. Türk dünyası artıq ayrı-ayrı dövlətlərin səslərinin cəmi deyil. O, vahid siyasi tonla danışa bilən və regional proseslərə təsir göstərmək iddiası olan yeni geosiyasi aktora çevrilmək yolundadır. Naxçıvan hadisəsi və TDT-nin ortaq mövqeyi bu prosesin ən aydın göstəricilərindən biridir”.
