Politoloq Orxan Amaşovun fransız tarixçisi, İnkişaf və Diplomatiya İnistitutunun tədqiqatçısı, ADA Universitetinin professoru Maksim Qauinlə “Caliber.Az” saytında dərc edilmiş müsahibəsinin geniş ictimaiyyət üçün maraq doğuracağını nəzərə alıb, söhbətin tam mətnini oxucularımıza təqdim edirik.
Orxan: – Cənab Qauin, çox sağ olun ki, dəvətimizi qəbul etdiniz. Söhbətimizə sizin erməni terrorizminə həsr etdiyiniz və 2020-ci ildə nəşr olunan tədqiqat işinizdən başlamaq istərdim. Biz anlayırıq ki, kontekstə qiymət vermədən bu konsepsiyanı dərk etmək mümkün deyil. 2023-cü ildə erməni terrorizmi necədir? Onun başlıca təzahüri nədədir?
Qauin: – Əvvəla, erməni terrorizmi XXI əsrdə aydın görünməkdədir. Bəli, biz onun haqqında az danışırıq, lakin o, erməni millətçiliyi kimi çox qədimdir və kökləri XIX əsrə gedib çıxır. Osmanlı imperiyasına qarşı bu terorizm onilliklərlə davam edib. Erməni millətçiləri 1920–1922-ci illərdə də keçmiş Osmanlı imperiyasına və Azərbaycan hökumətlərinə qarşı çoxlu əməliyyatlar keçiriblər. Türk dövlətinə qarşı erməni terroru həmçinin sovet dövründə də aparılıb. Bu, on illər ərzində – 1970-1980-ci illərə qədər davam edib və həmin dövrdə başlıca hədəf Türkiyə nümayəndələri olublar. Lakin 1990-cı illərdə elə bir tendensiya yaranıb ki, o, bu günə qədər qalmaqdadır. Məsələn, 1991-ci ildə − hələ Sovet İttifaqı dağılmamışdan əvvəl, ermənilər tərəfdən danışıqlar aparanlardan biri daşnaklar tərəfindən yalnız ona görə öldürülüb ki, onun zəiflik göstərməsindən şübhələniblər. Çünki həmin erməni o zamankı Dağlıq Qarabağ Muxtariyyətinin Azərbaycanın tərkibində saxlanmasını istəyirmiş. Bu da erməni irredentistləri üçün qəbuledilməz idi.
Həmin olayları biz bu gün də görürük. Məhz bu insanlar Nikol Paşinyanı öldürmək istəyirlər. Əlbəttə, keçmiş DQMV-nin statusuna görə yox, çünki bu artıq müzakirə mövzusu deyil. Bu insanlar nə muxtariyyətdən danışmaq, nə də Şuşa və Xankəndini Azərbaycanın tərkibində görmək istəyirlər.
Məsələnin mahiyyəti keçmişə gedib çıxır, çünki elə bu daşnaklar Osmanlı imperiyasına loyal olan erməniləri də öldürüblər. Ermənilərin ultramillətçiliyi həm də zəiflikdə şübhələndikləri həmvətənlərinə qarşı yönəlib. Yəni, biz hazırda həmin terrorçu fəaliyyətin varisliyini görürük.
Qeyd etmək istədiyim başqa bir məqam: 1990-cı illərdən başlayaraq Qərbdə erməni millətçiliyi və terrorizmi təhdidlər səviyyəsinə keçdi ki, bunu da biz bu gün, xüsusilə 2020-ci il müharibəsi başa çatandan sonra aydın müşahidə edirik. Mən erməni ekstremizmi ilə 2008-ci ildə qarşılaşmışam. Onlar tərəfindən təhdidlərin yarıdan çoxunu 2020-ci il 44 günlük müharibə dövründə almışam. O zaman mənim ünvanıma təhdidlərin sayı özünün zirvəsinə çatdı.
Baxın, daha bir misal. Fransa Milli Assambleyasının keçmiş deputatı Jerom Lamber Fransada fəaliyyət göstərən Azərbaycanın Dostları Assosasiyasının həmsədridir. O, 1986-cı ildən 2022-ci ilə qədər deputat olub. Lamber həm də uzun illər parlamentin xarici siyasət komitəsinin üzvü olub, ərəb-İsrail münaqişəsi də daxil olmaqla, bir çox beynəlxalq münaqişələrin müzakirəsində iştirak edib. O, açıq şəkildə etiraf etdi ki, “Mən 2020-ci il müharibəsi dövründə qorxduğum qədər heç vaxt belə çox qorxmamışdım”. Gördüyünüz kimi belə elementlər indiyə qədər mövcuddur. İnsanlar, o cümlədən, sizin avropalı həmvətənləriniz Brüsseldə, Parisdə, Los-Ancelesdə indiyi qədər ermənilər tərəfindən fiziki hücumlara məruz qalırlar. Lap elə ötən həftə millətçilik ideyasına qarşı çıxış edən fransalı erməni “Daşnaksütyun”un üzvlərindən biri tərəfindən fiziki hücuma məruz qalıb.
− Siz varislik konsepsiyasını çox maraqlı izah etdiniz. Biz başa düşürük ki, indiki məqamda Ermənistan – Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması çərçivəsində baş nazir Nikol Paşinyan çox güclü təzyiq altındadır. O, çox tez-tez fikrini dəyişir, bir fikirdən başqa bir fikrə qaçır. Necə hesab edirsiniz, Paşinyan bəzən onun gündəliyinə qarşı çıxan ekstremist elementlərin təsiri rolunu şişirtmirmi?
– Birincisi, bu suala indi ətraflı cavab vermək olmaz. Ona bir neçə onillikdən sonra, dövlətdaxili sənədlər əlçatan olanda cavab vermək olar.
İkincisi, əgər siz Ermənistanda siyasi təzyiqi nəzərdə tutursunuzsa, onda biz 2021-ci il parlament seçkilərinin nəticələrini görürük. Biz ötən ildə sülhə qarşı olanların nümayişlərinin miqyasının məhdud olduğunun sübutunu gördük. Hətta Ermənistan miqyasından çıxış etsək, bu, böyük nümayiş deyildi. Yox, əgər biz fiziki təhlükədən danışırıqsa, o zaman mən onun məsələni şişirtməsinin əsaslı sübutlarını görmürəm. Kimisə öldürmək üçün sənə əhalinin 51 faizinin səsi lazım deyil. Con Kennedini öldürən adam Amerika ictimaiyyətinin əksəriyyətini təmsil etmirdi. 1880–1890-cı illərdə Osmanlı imperiyasında erməni millətçiliyi erməni ictimai rəyindəki azlıqdan baş qaldırırdı.
Mənim düşündüyümə görə daha az müzakirə olunan başqa bir məqam aşağıdakından ibarətdir. Hampiq Sasunyan 1982-ci ildə Los-Ancelesdə Türkiyənin baş konsulunu öldürdüyünə görə, təqribən, 40 il həbsxanada yatdı. 2021-ci ildə o, azadlığa buraxıldı, çünki ABŞ hökuməti bu məsələ ilə bağlı Kaliforniya qubernatoruna təsir göstərməyi dayandırdı. Livan vətəndaşı olmasına baxmayaraq, onu dərhal Ermənistana yola saldılar. Bu sülhə və Paşinyana qarşı nümayişkaranə bir addım idi. Sasunyan 40 il əvvəl təkcə konsulu öldürmədi, həm də özünün müdafiəsi üçün ağlasığmaz strategiya seçdi. Günahını isbat edən maddi sübutların olmasına baxmayaraq, o, 18-20 il ərzində özünün cinayətdə iştirakını təkzib edirdi. Həm də bəyan edirdi ki, günahsızdır. Əlbəttə, bu, Amerika məhkəmə sisteminin səbrini daşırdı. Sonra Sasunyan günahını boynuna aldı və vaxtından əvvəl şərti azadlığa buraxılması üçün müraciət etdi. Onun bu müraciətini dəfələrlə rədd etsələr də, sona qədər Türkiyə konsulunun öldürülməsini ona əmr edən adamların adlarını açıqlamaqdan imtina etdi. Əgər o, əvvəldən günahını etiraf etsəydi, desəydi ki, “Bəli, mən müqəssirəm və bütün olanlara görə peşimanam, bu adam mənə əmr etdi, bu isə mənə logistik avadanlıq verdi”, o zaman onu 40 ildən sonra yox, 25 ildən sonra azad edəcəkdilər. Yəni Sasunyan EİFD-in (Düşnaksütyun Ermənistan İnqilabi Fderasiyasi – red.) əmrinin icrası naminə həyatını qurban verməyə hazır idi. Ona görə də əgər o, Paşinyanı öldürmək əmri alsa, bunu edəcək. Lakin bu hələ ki, baş verməyib. Ancaq, bu, hələlik belədir.
− Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesinə qayıdaq. Aydındır ki, Azərbaycan tərəfi sülh müqaviləsi imzalamaq istəyir. Azərbaycan üstün vəziyyətdədir, çünki müharibəni udub. O da aydındır ki, Ermənistan sülh müqaviləsini imzalamaq istəmir. 2023 və ya 2024-cü illərdə Ermənistanı Azərbaycan tərəfinin təklif etdiyi çərçivədə sülh müqaviləsini imzalamağa nə məcbur edə bilər?
− Burada bir neçə məqam var. Mən hesab edirəm ki, başlıca məsələ Nikol Paşinyanın özünüqorunmaq hissindədir. Çünki o, qorxur ki, əgər sülh müqaviləsini imzalasa və Zəngəzur dəhlizini açsa, o zaman Rusiya onu devirəcək və öz marionetkasını hakimiyyətə gətirəcək. Bu, Ermənistanın ən böyük qorxusudur. Belə olan təqdirdə, kimsə Paşinyana zəmanət verməlidir ki, belə bir şey olmayacaq. Doğrudur, onun adminstrasiyasında işləmirəm və mənim baxışım kənardandır, amma belə hesab edirəm ki, əgər belə bir zəmanət olsa, onda o, yalnız bu şərtlərlə müqaviləni imzalayacaq.
Bilirəm ki, ona belə bir özünüqorumaq hissi vermək asan deyil, həm də bu, ola bilsin, diplomatik yanaşma deyil. Lakin Paşinyana zəmanət verilməlidir ki, daşnaklar, Köçəryan və onu dəstəkləyən, Beynəlxalq məhkəmə tərəfindən qadağan edilməli olan hərbiləşdirilmiş qruplar, onun üçün təhlükə yaratmırlar. Onun belə zəmanət alması vacibdir. Mən hesab edirəm ki, məsələnin bütün mahiyyəti bundan ibarətdir. Bilirəm, bu asan deyil. Lakin o Ermənistanda yeganə adamdır ki, onun şəxsi marağı müqavilənin imzalanmasından ibarətdir. Paşinyan müharibəni uduzub. O özü müharibənin başlanmasına rəvac verdi və onun uduzdu. Lakin, əgər o sülhz nail olan insan kimi tarixdə qalsa, o zaman bu, çox yaxşı kompensasiya olar.
− Çox maraqlı baxışdır. İndi də istərdim Azərbaycan–Fransa münasibətlərinə keçim. Bu münasibətlər heç də sadə deyil. Başlıca səbəb isə ondadır ki, Azərbaycan Fransanın Ermənistanı dəstəklədiyini görür. Fransanın Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesindəki mövqeyini soruşmazdan əvvəl, istərdim növbəti bir sualı verim: Biz başa düşürük ki, Fransadakı erməni diasporu güclüdür. Yəni həqiqətən, o qədər güclüdür ki, əsl mənada, Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin tənzimlənməsində və başqa məsələlərdə Fransanın xarici siyasətinə təsir göstərə bilir?
− Mən bir qədər başqa cavab verərdim, əlbəttə əgər 1970–80-ci illərdə yaşasaydıq. Çox təəssüf edirəm, amma bu reallığı deməliyəm ki, erməni diasporunun, onun ekstremist elementlərinin başlıca gücü Azərbaycan və Türkiyə tərəfinin səmərəli işinin olmamasındadır.
− Öz fikrinizi izah edə bilərsinizmi?
− Əlbəttə, bilərəm. Bu mənada kı, ermənilərin ekstremist təşkilatlarının döyüş bazaları məhv edilib. 20 il əvvəl onlar nümayiş keçirmək üçün küçələrdən minlərlə adam toplaya bilirdilər, lakin indi yalnız onlarla adam tapa bilirlər. Onların qəzetləri bağlanır, veb-saytları və bloqları bir-bir yoxa çıxır. 15-20 il əvvəllə müqayisədə elektron şantaj daha az səmərəlidir. Çünki assimilyasiya gedib. Hətta sağ və ya sol düşərgələri təmsil edənlər, erməni millətçiləri ilə dostluq edənlər, başa düşüblər ki, assimilyasiya onları fransız vətəndaşına çevirəcək.
Lakin iki məqam var. Birinci, erməni ekstremistlərinin rəhbərləri başa düşürlər ki, onlar 1970–1990-cı illərdə sələflərinin əldə etdikləri həmin “nailiyyətlərdən” istifadə edə bilərlər. Onlar həm də o faktları nəzərə aldılar ki, Azərbaycan diasporunun Fransada rolu elə böyük deyil, elektoral potensialı kiçikdir. Fransada yaşayan türklərin türkdilli diasporların hamısına nisbətən təhsil səviyyəsi aşağıdır. Onlar elə də çox seçkilərə getmirlər, onların ümumi təşkilat yoxdur. Dünyada böyük türk diasporu olan və bunu mütəşəkkil təşkilata çevirə bilməyən yalnız bir ölkə var, o da Fransadır. Belə təşkilatlar Almaniyada, Böyük Britaniyada, İsveçdə, ABŞ-da və Kanadada var, ancaq Fransada bu ağıla gəlməyəndir. Ona görə də nə azərbaycanlılar, nə də türklər özlərini güclü elektoral qüvvə kimi təqdim edə bilirlər. Onlar Fransada mediada təbliğat apara bilən bir türk xalqları şəbəkəsi yarada bilməyiblər. Fransa mediasında təbliğat aparmaq üçün 1000 nəfər lazım deyil. Sadəcə, 7 gün işləyə bilən bir neçə çevik və bacarıqlı insanı cəlb etmək kifayətdir. Erməni millətçiləri arasında isə belələri olduqca çoxdur.
− Mən istərdim bir məqamı dəqiqləşdirim ki, o həm mənə, həm də bizim auditoriyaya aydın olsun. Fransanın Ermənistana dəstəyi əsasən diasporun roluna aiddir, yoxsa Parisin xarici siyasətinin bəzi fundamental preroqativlərinə də şamil edilir?
− Əvvəla, aydınlaşdırmaq lazımdır ki, siz Fransanın Ermənistana dəstəyi deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz? Fransa son dəfə 1919-cu ildə Ermənistana silah və sursat göndərib. Paris azərbaycanlıların Ermənistanda qətliamına və qovulmasına görə 1920-ci ildə bunu dayandırdı. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Fransa Ermənistana bir silah belə göndərməyib. Fransa sizin ölkəyə ordu üçün 2 süni peyk satıb. Həmçinin Fransa 2015, 2020, 2021 və 2022-ci illərdə sizə 2 milyon dollarlıq hərbi sursat satıb.
Ötən il Fransa xarici ticarət çərçivəsində hərbi-texniki əməkdaşlıq həcminə görə Azərbaycanın ikinci tərəfdaşı olub. 44 günlük müharibə dövründə Azərbaycanla hərbi müqavilələri pozmaq cəhdi uğursuzluqla nəticələnib. Yaxşı, indi mən soruşuram: mühüm olan nədir? Biz hələ bu mövzunu müzakirə edəcəyik. Senatın qəbul etdiyi, heç nəyə məsul etməyən və Makronun opponentləri tərəfindən irəli sürülən qətnamə, yoxsa silah və süni peyklər? Mən demirəm ki, qətnamə məqbuldur. Mən ona haqq qazandırmıram. Məsələ bunda deyil.
− Əlbəttə, mən qətnamələrə qayıdacağam. Siz bəzi maddi vasitələri başqa dəstək formaları ilə müqayisə etdiniz.
− Daha bir-çox şeylər. Biz bu mühüm məqamı nəzərdən qaçıra bilərik. Fransada, ABŞ-da və bir çox başqa ölkələrdə xartiyalar qəbul edilib, xüsusən də müharibəyə qədər Qarabağda yerli orqanlar və “bələdiyyələr” arasında qarşılıqlı yardım haqqında müqavilələr və memorandumlar imzalanıb. Fransa yeganə ölkədir ki, onun hökuməti bu qondarma respublikanı tanımadığını və bələdiyyələrin müstəqil diplomatiyaya sahib olmadığını sübut etmək üçün məhkəməyə müraciət edib. Məsələn, 2019-cu ildə bu baş verib. Bəzi bələdiyyələr appelyasiya versələr də, 2021-ci ildə onlar rədd cavabı alıblar. Hətta bələdiyyələrdən biri iddia ərizəsi ilə Fransa Ali Məhkəməsinə qədər getib, lakin 2022-ci ilin martında iddia rədd edilib. Əgər icazə versəniz soruşardım, Azərbaycanın hansı KİV-ində bunu qeyd etdilər?
− Belə məqamlar, əlbəttə, çox vacibdir, lakin mən sülh prosesinə qayıtmaq istərdim. Fransa vasitəçi rolunu oynamaq istəyir, lakin Azərbaycan buna etiraz edir. 2022-ci il dekabrın 7-də Brüsseldə sammit keçirilməli idi, lakin Ermənistan tərəfi Fransanın da iştirakını tələb etdiyi üçün Azərbaycan buna qarşı çıxdı. Azərbaycanın bu fikirdə olmasının səbəbi odur ki, Fransa Azərbaycanla Ermənistan arasında hər iki ölkənin ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması əsasında sülh müqaviləsinin imzalanmasını istəmir. Fransa Ermənistana təlqin edir ki, İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrini dəyişmək olar. Onun Paşinyana çox böyük dəstəyi var. Mən bir çox amilləri sadalaya bilərəm. Hazırkı şəraitdə Fransanın danışıqlarda iştirakı müsbət qarşılanmır. Sualım belədir: Azərbaycan Cənubi Qafqazda çox mühüm ölkədir, iqtisadi baxımdan ən böyük dövlətdir. Fransa Bakı–İrəvan danışıqlarının dinamikasında Ermənistanı dəstəkləyir. Bu real politikaya uyğun gəlirmi?
– Yenə deyirəm, biz bəzi məqamları ayırmalıyıq. O adamlar ki, qanunla mövcud olmayan “DQR”-in tanınmasını Fransadan xahiş edirlər, onlar reallığa qarşı, real politikanın əksinə gedirlər. Onlar Fransa hakimiyyətini təmsil etmirlər. Fransa bu qurumu tanımır. Bu, ən başlıca məqamdır.
İkincisi, bəzi səbəblərdən Paris deklorasiyası haqqında tam məlumat yoxdur, mən orada olmamışam, mən bunu şərh edə bilmərəm. Lakin mən qətiyyətlə deyə bilərəm ki, Nikol Paşinyan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyan sənədi imzalayıb. Mən anlaya bilmirəm, niyə bu elə qəbul edilir ki, guya Makron Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün əleyhinədir? Ola bilər o səhv etsin, ancaq mən bildiyimə görə, Makron Paşinyanın imzaladığı sənədin əleyhinə çıxış etməyib. Ötən il nə vaxtsa Makronun hökuməti qeyd edib ki, o, qondarma “DQR”-i tanımır və Fransanın bələdiyyələrinin onunla imzaladıqları sənədlərin heç bir hüquqi qüvvəsi yoxdur. Əgər sizin bunun əksinə olan tutarlı sübutlarınız varsa və Paris tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyü problemi ilə bağlı arqumentləriniz varsa, mən onları dinləməyə hazıram, ancaq mən beləsini eşitməmişəm.
– Praqa deklarasiyası, əlbəttə, çox vacib idi, amma bir çox məqamları ilə kifayət deyil, çünki Ermənistan bütün vaxtlarda ondan yayınır. Belə ki, məsələn, o həmişə deyə bilər – Qarabağsız Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyır. Onlar əvvəllər də belə deyirdilər. Alma-Ata bəyanatına istinad etmək də çox vacibdir, ancaq o da kifayət etmir. BMT-nin xartiyasına istinad etmək də vacibdir, lakin bizə nəsə daha əhəmiyyətli bir şey lazımdır və bu sülh müqaviləsi ola bilər. Əsas mahiyyət ondan ibarətdir ki, Fransa Ermənistanın Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini tanıması üçün zəruri olan töhfəsini vermir.
Reallıq ondan ibarətdir ki, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Fransanın mövqeyi çox güclü şəkildə dəyişdi. ATƏT-in Minsk qrupunun sədri olduğu 2020-ci ilə qədər Fransa az-çox daha balanslaşdırılmış qiymət verməyə çalışırdı, lakin sonra hər şey tamam dəyişdi. Fransanın Ermənistana dəstəyi müqayisəolunmaz dərəcədə artdı. Mənim demək istədiyim ondan ibarətdir ki, bu səviyyədə dəstək Ermənistanda aşağıdakı rəyin formalaşmasına yardım edir: müharibənin nəticələrini dəyişmək olar, Fransa buna hər vasitə ilə dəstək verəcək və bununla da sülh prosesini uzatmaq olar.
– Mən hakimiyyətdə olmayan insanlardan danışmıram, mən Makrondan və onun hökumətindən danışıram. O fikirlə razıyam ki, Makron elə bir bəyanat verdi ki, onu etməməli idi. O, bunu heç də pis niyyətlə etmədi, yəni siz də yaxşı niyyətlə pis bir şey edə bilərsiniz. Gəlin bir daha aydınlaşdıraq ki, Azərbaycan kiminlə sülh imzalaya bilər. Burada heç kim deyə bilməz ki, biz Robert Köçəryanla sülh imzalaya bilərik və ya bizim daşnaklarla sülhümüz mümkündür. Azərbaycanın təkid etdiyi sülh müqaviləsini yalnız Paşinyan imzalaya bilər. Elə bir fikir yoxdur ki, Paşinyanı kiminləsə əvəz etmək lazımdır və onunla sülh imzalamaq olar. Mən Azərbaycan nümayəndələrinin əksəriyyətinin rəyi ilə razıyam ki, məhz Paşinyan sülh imzalamalıdır.
Təkrar qeyd edirəm ki, onu buna məcbur etmək lazımdır, onu Rusiyaya qarşı gücləndirmək lazımdır, çünki onun Putinin qurbanı olmaq qorxusu var. Makron isə hələ ki, Paşinyanı hakimiyyətdə saxlamaq vacibliyi ilə, Rusiyanın Cənubi Qafqazda hökmranlığının sona çatdırılması və Azərbaycan üçün sülh məsələsinin vacibliyini diqqətə almaq arasında balansı tapa bilmir. Demək olmaz ki, Makron məqsədli şəkildə Paşinyanın sülh müqaviləsini imzalamamağa sövq edir, mən burada konkret bir niyyət görmürəm. Məsələn, 2021-ci ildə çoxmilyonlu silah ticarəti və Azərbaycanın Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün böyük məbləğə hərbi avadanlığın göndərilməsi kimi bir şey Ermənistan üçün olubmu ki, onu ruhlandırsın?
– Axı mən əvvəldə qeyd etdim ki, Ermənistanı ruhlandıran nədir?! Sizin icazənizlə mən istərdim Zəngəzur dəhlizi layihəsinə keçim. Elə bilirəm yaddaşım məni aldatmaz, şəxsi söhbətimizdə siz qeyd etdiniz ki, Zəngəzur dəhlizinin müharibəsiz açılmasının yeganə yolu Fransanın vasitəçilik yoludur. Xahiş edirəm, bu fikri izah edərdiniz.
– Rusiya çalışdı ki, vasitəçi olsun və nəticədə Qarabağda “dövlət naziri” kimi Vardanyan peyda oldu. Xoşbəxtlikdən, o getmək məcburiyyətində qaldı. Yeri gəlmişkən, bu məsələdə Paşinyan da öz rolunu oynadı. Əlbəttə, Azərbaycan çox güclü şəkildə təzyiq göstərdi, lakin, son nəticədə məhz Paşinyan dedi ki, Vardanyan mütləq getməlidir.
Sonra avropalılar vasitəçiliyə cəhd göstərdilər. Bu, o mənada uğurlu keçdi ki, Prezident Əliyevlə fon der Lyayen və Şarl Mişel arasında münasibətlər çox sıxdır. Bu yaxşıdır. Bu, hətta lazım olandan da çoxdur. Lakin Zəngəzur dəhlizini açmağa müvəffəq olduqmu? Yox. Mənim anladığıma görə, Paşinyana kömək etmək imkanında olan yeganə adam Makrondur. Ola bilsin o, qəbuledilməz, artıq ritorikası ilə səhv etdi və buna görə Yerevanda populyarlaşdı. Lakin o sabitliyi pozmaqda maraqlı deyildi. Bunda maraqlı olan Rusiya və İrandır.
Mən onunla razıyam ki, Makrona öz mövqeyini dəyişmək lazımdır. Mən razıyam ki, Azərbaycanla silah alveri kifayət deyil. Sizin suallarınız və sizin Prezidentin bəyanatları buna təkzibedilməz sübutdur. Mən onunla razıyam ki, Makrona nə isə etmək lazımdır ki, o buna nail olsun.
– Bu dəyişikliyi etmək üçün o nə etməlidir?
– O sözləri demək lazımdır ki, onlar Azərbaycanın işini yüngülləşdirsin. Ola bilsin, 2020-ci ildə dediklərini təkrarlamağa dəyər ki, bu ərazilər Azərbaycana məxsusdur. Buna bənzər şeyləri Bayden daşnaklar qarşısında söyləyibmi? Yox. Fikirləşirəm, Makron desə: Qarabağ – Azərbaycandır, Bakıda heç kəs məyus olmaz.
– Eşitmək çox xoş olardı.
– Əgər o, bunu bir dəfə deyibsə, deməli təkrarlaya bilər. Çünki o öz mövqeyini dəyişməyib. Mən bu qənaətimə nümunələr gətirdim. Buna münasibətdə çox aydın ritorika olmalıdır. Ola bilsin dəqiqləşdirmək lazımdır ki, Paşinyanla yaxşı münasibətdə olmaq, heç də Azərbaycanın əleyhinə olmaq demək deyil. Bu sülh müqaviləsi üçün istifadə oluna bilər. Lakin bəzən Makron xoş niyyətlə doğru olmayan şeylər səsləndirir. Amma razıyam ki, diplomatiya həm də sözlərdən ibarətdir.
– Çox sağ olun, cənab Qauin. Mənim son sualım: Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsini siz necə təsəvvür edirsiniz? Necə bilirsiniz, vasitəçilərdən hansı ən mühüm töhfəni verəcək?
– İndiki vaxtda bunu heç kim bilmir. Yalnız onu demək olar ki, əgər mövcud vəziyyət davam edərsə, o zaman ən mühüm töhfəni Qərb verəcək, çünki indi onlara rəhbərlik edən Rusiya və İranı idarə edən adamlardır, onlar sülh müqaviləsinə heç bir maraq göstərməyəcəklər.
– Çox sağ olun. Sizinlə söhbət etmək və fikirlərinizlə tanış olmaq maraqlı oldu. Xüsusilə Fransa Azərbaycanın maraqlarına qarşı praktik olaraq heç bir şey etməyib arqumenti ilə. Bu çox maraqlı oldu, əminəm ki, bu, eləcə də bizim ictimaiyyət üçün maraqlı olacaq. Sağ olun!
– Buyurun.
“Xalq qəzeti”