Həyatlarını tamamilə suyun altında keçirən canlıların “boğulması” ilk baxışdan paradoksal görünə bilər. Lakin biologiya elmi bizə deyir ki, bəli, balıqlar suyun içində nəfəssiz qala və “boğula” bilərlər. Sadəcə, bu proses insanların quru mühitində boğulmasından fərqli mexanizmlərlə baş verir.
Balıqlar suda həll olunmuş oksigeni qəlsəmələr vasitəsilə mənimsəyirlər. Burada “əks-axın” (counter-current) prinsipi işləyir: qan qəlsəmə ləçəklərində suyun axış istiqamətinin əksinə hərəkət edir. Bu, oksigenin maksimum səmərəliliklə qana keçməsini təmin edir. Lakin bu sistemin qüsursuz işləməsi üçün suyun tərkibində kifayət qədər oksigen olmalıdır.
Bəs balıqlar suda niyə boğulurlar? Elmi araşdırmalara görə, planktonların hədsiz çoxalması və ya suyun temperaturunun kəskin artması oksigen səviyyəsini aşağı salır. İsti su oksigeni soyuq su qədər yaxşı saxlamır. Nəticədə balıq nə qədər çox su udsa da, qanına lazımi oksigen keçmir.
Bundan başqa, bakteriyalar, parazitlər və ya fiziki zədələr qəlsəmə ləçəklərini sıradan çıxarır. Bu, insanda ağciyərlərin fəaliyyətinin dayanmasına bənzəyir: su var, amma qaz mübadiləsi mümkün deyil.
Daha bir səbəb hərəkətsizlikdir. Bəzi köpəkbalığı növləri və digər hava qabarcığı olmayan balıqlar oksigen almaq üçün daim hərəkət etməlidirlər (məcburi ventilyasiya). Onlar dayandıqları an həm oksigensiz qalırlar, həm də ağır olduqları üçün dibə batmağa başlayırlar.
Əlavə etmək yerinə düşər ki, iqlim dəyişikliyi okeanları “səssizləşdirir”. Yəni qlobal istiləşmə səbəbindən okeanlarda oksigen səviyyəsi son 50 ildə 2% azalıb. Bu, bəzi dəniz canlıları üçün nəfəs almağı getdikcə çətinləşdirir.
Amma boğulmayan balıq növləri də var. Labirintli balıqlar (məsələn, qurami və ya betta) suyun səthinə çıxaraq birbaşa atmosfer havası ilə nəfəs ala bilirlər. Onlar oksigeni az olan sulara uyğunlaşıblar.
Bəzi balıqlar nəmli mühitdə dəriləri vasitəsilə nəfəs alaraq quruda bir neçə saat, hətta günlərlə sağ qala bilirlər.
Bir sözlə, balıqlar üçün su, sadəcə, yaşayış yeri deyil, həm də “hava”dır. Suyun çirklənməsi və temperaturun artması onların tənəffüs sistemini sıradan çıxarır. Okeanların qorunması, əslində, milyonlarca canlının “boğulmasının” qarşısını almaq deməkdir.
Hazırladı:
S.ELAY
XQ
