Müasir dövrdə ürək-damar xəstəlikləri dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da ölüm və əlilliyin əsas səbəblərindən biri olaraq qalır. Həkimlərin və alimlərin fikrincə, bu xəstəliklərin artmasında genetik amillərlə yanaşı, həyat tərzi və qidalanma vərdişləri də həlledici rol oynayır. Xüsusilə gündəlik qidada duzun normadan artıq qəbulu uzun illərdir “səssiz təhlükə” kimi qiymətləndirilir. Çünki bu vərdiş ilk mərhələdə özünü hiss etdirməsə də, zamanla ürək, damar və böyrək sistemində ciddi fəsadlara yol açır.
Duz orqanizm üçün həyati əhəmiyyət daşıyan natriumun əsas mənbəyidir və sinir impulslarının ötürülməsi, əzələlərin işləməsi və maye balansının qorunması üçün vacibdir. Lakin bu balans pozulduqda, yəni duz normadan artıq qəbul edildikdə, orqanizmdə suyun saxlanması artır və qanda maye həcmi yüksəlir. Nəticədə damarların üzərinə düşən təzyiq artır, ürək daha güclü işləməyə məcbur olur və bu proses uzun müddət davam etdikdə hipertoniya, ürək çatışmazlığı, infarkt və insult kimi ağır xəstəliklərə zəmin yaradır.
Elmi araşdırmalar da bu əlaqəni açıq şəkildə təsdiqləyir. 2020-ci ildə “Nutrients” jurnalında dərc edilən və 616 mindən çox insanın məlumatını əhatə edən meta-analizdə göstərilib ki, yüksək duz qəbulu ürək-damar xəstəlikləri riskini təxminən 19 faiz artırır. Eyni tədqiqatda qeyd olunur ki, gündəlik hər əlavə 1 qram natrium qəbulu bu riski orta hesabla 6 faiz yüksəldir. Digər geniş araşdırmalar da oxşar nəticələr verərək duzun azaldılmasının qan təzyiqini aşağı saldığını və ürək-damar riskini azaltdığını təsdiqləyir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə isə böyüklər üçün gündəlik duz norması 5 qramdan çox olmamalıdır, lakin dünya əhalisinin böyük hissəsi bu həddi iki dəfə və daha çox aşır.
2026-cı ildə yenilənmiş beynəlxalq qiymətləndirmələr də bu narahatlığı gücləndirir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının son hesabatlarında bildirilir ki, dünyada insanların orta duz istehlakı tövsiyə edilən normadan xeyli yüksəkdir və bu vəziyyət hər il təxminən 1,7 milyon ölüm hadisəsi ilə əlaqələndirilir. Yeni klinik araşdırmalar göstərir ki, duzun azaldılması xüsusilə yüksək təzyiq və ürək çatışmazlığı olan xəstələrdə ürək-damar risklərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. 2026-cı ilin kardiologiya icmallarında isə vurğulanır ki, natrium təkcə qan təzyiqini artırmır, həm də damar funksiyasını pozur, orqanizmdə iltihabi prosesləri gücləndirir və böyrək–ürək balansını pozaraq xroniki xəstəliklərin inkişafını sürətləndirir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, insanların çoxu gündəlik qəbul etdiyi duzun miqdarını düzgün qiymətləndirmir. Çünki duz yalnız yeməyə əlavə edilən ağ kristal deyil, eyni zamanda hazır qidalarda, kolbasa və sosis məhsullarında, konservlərdə, fast-food yeməklərində və müxtəlif souslarda gizli şəkildə yüksək miqdarda mövcuddur. Bu səbəbdən insan orqanizmi çox vaxt fərqinə varmadan normadan artıq natrium qəbul edir. Kardioloqların fikrincə, bu vəziyyət uzunmüddətli perspektivdə ürəyin yorulmasına, damarların elastikliyinin azalmasına və qan dövranı sisteminin zəifləməsinə gətirib çıxarır.
Dietoloqlar isə duzun tamamilə kəsilməsini deyil, onun tədricən azaldılmasını tövsiyə edirlər. Yeməklərdə duzun miqdarını azaltmaq üçün təbii ədviyyatlardan, göyərtilərdən və limon kimi təbii dadlandırıcılardan istifadə etmək daha sağlam alternativ hesab olunur. Bu yanaşma həm orqanizmin uyğunlaşmasına imkan verir, həm də dad hissinin sağlam qidalanmaya uyğunlaşmasını asanlaşdırır.
Nurəngiz Adilqızı
XQ
