Ankara Bilkənd Universitetinin professoru Əmrulla Məmmədov redaksiyamızın xahişi ilə qardaş ölkədə bu il mayın 14-də keçiriləcək prezident və parlament seçkilərinin Türkiyə və bütün dünya üçün tarixi önəmi, bu siyasi kampaniyanın özəllikləri barədə analitik yazı hazırlayıb. Bu gün məqalənin birinci hissəsini oxucuların diqqətinə təqdim edirik.
I məqalə
Yaşadığımız 2023-cü il Türkiyə dövləti və xalqı üçün bütün mənalarda həyati önəm daşıyır. İlk növbədə, bu il böyük Atatürkun qurduğu Cümhuriyyətimizin yüz yaşı qeyd ediləcək. Bu əlamətdar hadisə bir daha əldə etdiklərimizi, haradan haraya gəldiyimizi, təhsil, sənaye, elm və ordu quruculuğunda qazandığımız uğurları, texnoloji sahədə nail olduğumuz müvəfəqqiyyətləri, eləcə də həyata keçirə bilmədiklərimizi ortaya qoyur.
Bu il, eyni zamanda, Türkiyədə dövlət başçısı postuna və ölkənin Böyük Millət Məclisinə seçkilər ilidir. Mayın 14-də keçiriləcək seçkilər mahiyyət etibarilə əvvəlki seçkilərdən çox fərqli olacaq. Hamı bu fikirdədir.
“Bloomberg” agentliyi Türkiyədəki seçkilərin 2023-cü ildə dünyanın ən önəmli hadisəsi olduğunu vurğulayıb. Agentliyin məlumatına görə, bu seçkilərin nəticələrinin ABŞ, Avropa İttifaqına üzv ölkələrin paytaxtlarında, Yaxın Şərq, Orta və Mərkəzi Asiya, Afrikada, eləcə də Rusiyada cərəyan edən geosiyasi və iqtisadi proseslərə böyük təsiri olacaq.
Bəli, Türkiyədəki olaylar ancaq məmləkətin sərhədləri daxilində qalmayacaq. Ola bilər ki, bu ölkə hazırda dünyanın ən güclü səkkiz iqtisadiyyatı arasında yer almır, amma super güclər budəfəki seçkilərin nəticələrində çox maraqlıdır. Reallıq budur ki, planetimizin ən mötəbər siyasi mərkəzlərində, həmçinin qlobal mediada Ankaranın dünya düzəninə və siyasətinə təsiri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın 20 ilə yaxın iqtidarda qalmasının və uğurlarının nəticəsi olaraq şərh edilir.
2023-cü ilin 14 may seçkiləri Türkiyə üçün “Tarixi yol ayrıcında kritik bir seçim" olacaq. Xatırlanması vacib olan bir məqam da var. O da budur ki, Türkiyə cəmiyyətindəki qütbləşmə dərinləşir və bu, təəssüf ki, istər iqtidar, istərsə də müxalifət tərəfindən körüklənir və son vaxtlar barışmaz həddə çatmaqdadır.
Yaddan çıxarmayaq ki, seçkilər ölkədə bu il fevralın 6-da Türkiyənin 11 əyalətində olduqca ağır fəsadlar törədən zəlzələlər silsiləsinin yaşatdığı dağıntılar və insan itkilərinin (50 mindən artıq insan həlak olub) doğurduğu üzüntülər fonunda keçirilir. Dünya Bankının hesablamalarına görə, zəlzələ nəticəsində Türkiyə iqtisadiyyatına 108 milyard dollar həcmində zərər dəyib. Bu dəhşətli təbii fəlakətin seçkilərə təsiri qaçılmazdır.
Bu yazıda məqsədim Türkiyədəki həm seçki əhvali-ruhiyyəsini, həm də seçkilərlə bağlı görülən hazırlıqları təhlil etmək və seçkilərin Azərbaycana təsiri ilə bağlı düşüncələrimi bölüşməkdir. Öncə, qısaca olaraq Türkiyədə seçkilərin tarixinə nəzər yetirək. 14 may (lütfən, bu tarixi rəmzə diqqət yetirək!) 1950-ci il seçkiləri ölkənin siyasi tarixinin mənzərəsini dəyişən ilk dönüş nöqtəsidir. Belə ki, həmin gün Demokrat Partiyasının (DP) iqtidara gəlməsi Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında olduğu qədər, iqtisadi və sosial həyatını da dəyişdirən demokratik inqilab idi.
Bu tarixdən sonrakı iki seçki də qazanaraq on il iqtidarda qalan DP hakimiyyəti 27 may 1960-cı ildə hərbi çevrilişlə devrildi. Hökumətin başçısı və iki nazir edam edildi. Cumhuriyyətin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün siyasətdən kənarda qalmasına böyük önəm verdiyi ordu, səbəb nə olursa-olsun, kazarmalardan çıxaraq, hakimiyyətə müdaxilə etməklə, sonrakı illərdə də həyata keçiriləcək açıq, ya da gizli müdaxilələrin “qapısı”nı açmış oldu. Bu isə Türkiyənin siyasi həyatı üçün ikinci dönüş anı idi.
Sonrakı illərdə hərbi çevriliş və müdaxilələrin davamı gəldi. Hər dəfə Türkiyə iqtisadi və siyasi olaraq islahatlara başlarkən, hərbi çevrilişə hazırlıqlar böyüyür və iqtidardakı siyasilərə sərt mesajlar verilirdi. Toplum bu çevriliş təhdidləri və müdaxilələr fonunda, təəssüf ki, yaşamağa məhkum idi, nəticədə Türkiyə Cümhuriyyəti 2000-ci illərə ağır böhran yaşayan bir iqtisadiyyatla gəldi, üstəlik ölkə bölücü terror təhlükəsi və siyasi böhranlarla üz-üzə qalmışdı.
Məlum olduğu kimi, 2000-ci illərin əvvəllərindəki ağır iqtisadi durum, qadınların “başörtüyü” məsələsi, o cümlədən “laik-antilaik” problemi və digər siyasi və mənəvi ziddiyyətlər siyasət səhnəsinə yeni partiyanın – AKP-nin (Ədalət və İnkişaf Partiyası) meydana çıxması üçün şərait yaratdı. AKP, o dönəmdə iflasa uğrayan bir çox liberal və mühafizəkar yönümlü partiyalardan ayrılmış təcrübəli siyasətçiləri də bir araya gətirdi. Bununla da, yeni və kreativ düşüncəli siyasi simalar AKP-nin sıralarına cəlb edildi. Yeni partiyanın lideri isə həmin ərəfədə qapadılan Rifah Partiyasının İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsinin başqanı, cənab Rəcəb Tayyib Ərdoğan idi!
AKP 2003-cü ildə ilk dəfə qatıldığı seçkiləri qazanaraq, iqtidara gəldi və dövrümüzə qədər hakimiyyətini təkbaşına davam etdirir (partiya 5 dəfə ümumi səsvermə və iki dəfə Konstitusiyaya dəyişiklikləri ilə bağlı referendumlarda qələbə qazanıb. Təbii ki, iyirmi illik iqtidarda olmanın müsbət və mənfi cəhətləri mövcuddur. Bunun təhlilini də bu yazıda verməyə cəhd edəcəyəm.
İndi Türkiyə önəmli və taleyüklü seçim ərəfəsindədir. Toplumun bütün təbəqələri bunun fərqindədir. Bu ortaq anlayış belə bir fikri qabartmağa əsas verir ki, həm partiyaların, həm də cümhur başqanı namizədləri seçkiləri qazanmaq üçün əllərində olan bütün resurslardan istifadə etməyə çalışacaqlar. Bunun işartıları aşkar müşahidə olunur.
Bu günlər müqəddəs Ramazan ayıdır, hazırda fərqli seçim blokları genişlənmə və öz aralarında sıx təmasların qurulması ilə məşğuldur. Lakin hazırkı nisbi sakitlik “fırtına öncəsi” səssizlik kimidir və bizləri aldatmamalıdır. Bayram sonrası dönəm isə yüksək siyasi gərginliklərə səhnə olacaq. Əslində, yarış “Cumhur ittifakı” və “Millet ittifakı” (“Altılı masa”, daha doğrusu 6+1 formatı (PKK-nın siyasi uzantısı olan HDP) arasında olacaq.
Prezident seçimləri üzrə yarışın iki namizəd arasında olacağı şəksizdir. Bunlar hazırkı dövlət başçısı, “Cümhur ittifaqı”nın namizədi Rəcəb Tayyib Ərdoğan və “Millət ittifaqı”nın namizədi – CHP rəhbəri Kamal Kılıçdaroğludur. Prezidentliyə diğər iki namizədin yüksək şanslı olduğunu düşünmürəm.
Ana müxalifətin namizədi Kamal Kılıcdaroğlunun və bütün muxalifətin 14 may 2023-cü il seçkilərində əsas hədəfi dövlət başçısı seçimlərinin ikinci tura qalmasını təmin etməkdir. Bu durumda, muxalifət TBMM-yə səsvermənin nəticələrini nəzərə alaraq, ikinci tur üçün bütün güclərini toparlayıb seçimi qazanmaq niyyətindədir. Seçkilərin taleyini hələ də kimə səs verəcəkləri ilə qərarlarında tərəddüd edən seçicilərin sandıq qarşısındakı seçimlərini həll edəcəyi qənaətindəyəm.
Bu tərəddüd edən kütləyə də ən təsirli xitab edəcək namizəd yenə də sayın R.T.Ərdoğan olacaq. Onun söyləyəcəyi əsas arqument və şüar isə budur: “Yapdıqlarımız yapacaqlarımıza zəmanətdir!”
Çapa hazırladı: Məsaim ABDULLAYEV, “Xalq qəzeti”