Qlobal arenada Çinin gördüyü işlər beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilməlidir. Siz bunu qlobal miqyasda edirsiniz. Biz isə bunu daha çox regional miqyasda edirik. Ancaq bizim fəlsəfəmiz eynidir və uğurludur. Baxın, Çin dünyada ən çox uğur qazanmış ölkələrdəndir və dünyanın aparıcı iqtisadiyyatlarındandır. Siz buna öz əməyiniz, xalqınızın və ölkə rəhbərliyinin müdrikliyi və nəticəyönümlü səyləriniz sayəsində nail olmusunuz.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Çinin CGTN televiziya kanalına müsahibəsindən
Davos, 17 yanvar 2023-cü il
Azərbaycan – Çin dostluq və əməkdaşlıq münasibətləri haqqında yazı hazırlamaq üçün bəzi mənbələrə baxdım. Nəticədə bu fikrə gəldim ki, “Heydər Əliyev böyük siyasətçidir”, “Heydər Əliyev tarixi yaradan şəxsiyyətlərdəndir”, “Ulu öndərimiz əlli milyonluq xalqımızın heç zaman unuda bilməyəcəyi lideridir”... kimi həqiqəti özündə əks etdirən ifadələrin hamısından əvvəl “Heydər Əliyev xoşbəxt azərbaycanlıdır” – kəlamını işlətmək lazımdır. Çünki xalq, dövlətçilik və cəmiyyətlə bağlı olan istənilən məsələdən söz açmaq istəyəndə, ilk növbədə, məhz ulu öndərimizin xidmətlərinin hansısa möhtəşəm faktı ilə rastlaşırıq.
Onun istənilən addımı, sözün həqiqi mənasında, tarixi hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Maraqlıdır ki, bəzən onun özü də hansısa faktı məhz hadisə adlandırırdı. Məsələn, 1994-cü ilin martında Çin Xalq Respublikasından Bakıya qayıdarkən Almatıda jurnalistlər qarşısında çıxış edən ulu öndər səfərin yekunlarını belə dəyərləndirmişdi: “Ümumən isə belə hesab edirəm ki, Çin Xalq Respublikasına səfərimiz böyük tarixi hadisədir. Çünki Çin ilə Azərbaycan arasında heç vaxt bu səviyyədə əlaqələr olmamışdır. Doğrudur, tarixən müəyyən əlaqələr, “Böyük İpək yolu” və s. olduğunu xatırlayırıq. İndi isə, təkrar edirəm, dövlətlərarası sıx münasibətlərin yaranması böyük siyasi hadisədir. İlk növbədə, Azərbaycan Respublikası üçün böyük hadisədir.”
Fikrimcə, ulu öndərimiz həmin tarixi hadisədən keçən 29 il ərzində Azərbaycan – Çin münasibətlərinin nail olduğu yüksək səviyyəni görmüş olsaydı, mütləq bu faktı da hadisə adlandırardı. Heydər Əliyev siyasətini uğurla davam etdirən Prezident İlham Əliyev təkcə Çinlə deyil, bütün ölkələrlə əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq münasibətlərimizi, sözün həqiqi mənasında, günün tələbləri, zamanın çağırışları səviyyəsinə qaldırmışdır.
Gündəlikdəki məsələ Azərbaycan– Çin dostluq və əməkdaşlıq münasibətləri olduğuna görə öncə bu əlaqələrin tarixçəsinə nəzər salsaq, yerinə düşər. Beləliklə, Çin Şərqi Asiya ölkələri içərisində Azərbaycanla əlaqələrə ən çox maraq göstərən dövlətdir. Onun Azərbaycan və Xəzər hövzəsinə marağı təbiidir. Ekspertlər yazırlar ki, son onilliklərdə görünməmiş sürətlə inkişaf edən Çin üçün əsas təhlükə xammal və ilk növbədə, enerji çatışmazlılğı hesab olunur. Bu baxımdan, Azərbaycan Çin üçün cəlbedici ölkələr sırasına daxildir. Bunu Bakıda da etiraf edirlər, Pekində də, dünyanın başqa ölkələrində də. Hamı bilir ki, Çin Qafqaz, Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiyadakı bir sıra qlobal layihələrə, xüsusilə TRASEKA layihəsi çərçivəsində reallaşdırılan Şərq-Qərb layihəsinə böyük maraq göstərir.
Ancaq Azərbaycan bu əməkdaşlıq prosesində təkcə iqtisadi məsələlərin deyil, ölkəmizin yeganə problemi olmuş keçmiş münaqişənin həllinin də daim gündəlikdə saxlanılmasını təmin etmişdir. Rəsmi materiallardan oxuyuruq ki, ulu öndər yuxarıda qeyd etdiyimiz səfərin ilkin yekunları ilə bağlı jurnalistlər üçün keçirdiyi mətbuat konfransında nəticələrdən razılıqla bəhs etmiş, Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi barəsində jurnalistləri ətraflı məlumatlandıraraq, onun həll olunması üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının bütün daimi üzvlərinin, o cümlədən də Çinin səylərini birləşdirməyin vacibliyini vurğulamışdır.
Dünya liderlərinin “siyasət dahisi” adlandırdığı Heydər Əliyev sanki ölkəmizin bugünkü siyasi mənzərəsini və iqtisadi coğrafiyasını görürmüş kimi, həmin səfər çərçivəsində Pekindən sonra Şanxay şəhərinə səfər edərək, sərbəst iqtisadi zona, Çin iqtisadi modeli ilə tanış olmuşdu. Bu, o zaman idi ki, Azərbaycanda hələ sərbəst iqtisadi zonadan və ya mühüm TransXəzər nəqliyyat-logistika layihələrindən danışmaq belə mümkün deyildi. Heydər Əliyev müdrikliyi həmin layihələrin də həyata vəsiqə almasını münkün etdi.
Günün reallığıdır ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də Cin Xalq Respublikası ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsini daim diqqətdə saxlayır. Baxdığımız mənbələrdə oxuyuruq ki, Prezident İlham Əliyev 2005-ci il martın 17-19-da Çin Xalq Respublikasında rəsmi səfərdə olub. ÇXR-in Sədri Xu Szintao Azərbaycanın Cənubi Qafqazda liderlik mövqeyinin möhkəmlənməsindən məmnun olduğunu bildirib. Öz növbəsində İlham Əliyev Azərbaycanın Çinlə əlaqələrə xüsusi önəm verdiyini vurğulayaraq, Azərbaycan rəhbərliyinin Çinin işgüzar dairələrinin ölkə iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrinə sərmayə qoymasına köməklik göstərəcəyini deyib.
Bundan sonra – 2008-ci il avqustun 7-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Pekində keçirilən XXIX Yay Olimpiya Oyunlarının açılış mərasimində iştirak etmək üçün Çində səfərdə olub. Dövlət başçımızın 2015-ci ilin dekabrında Çinə rəsmi səfəri zamanı isə “Azərbaycan Respublikası Hökuməti və Çin Xalq Respublikası hökuməti arasında İpək Yolu İqtisadi Kəmərinin yaradılmasının birgə təşviqinə dair Anlaşma Memorandumu” imzalanıb. Bu barədə 2019-cu ilin aprelində Çinin “Sinxua” agentliyinə müsahibəsində Prezident İlham Əliyev belə deyib: “Mənim 2015-ci ildə Çinə səfərim zamanı bir çox mühüm sənədlər imzalanmışdır. Bunların sırasında iki ölkə arasında imzalanmış “İpək Yolu İqtisadi Kəməri”nin yaradılmasının birgə təşviqinə dair Anlaşma Memorandumu da var idi. Azərbaycan Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünü tam dəstəkləyir. Azərbaycan və Çin arasında nəqliyyat sahəsində əməkdaşlıq üçün çox yaxşı perspektivlər var.”
Əlavə edək ki, Azərbaycanın Çinlə əməkdaşlığı siyasi və iqtisadi məzmunlarla kifayətlənmir. Ölkələrimiz arasında hərbi sahədə də əməkdaşlıq mövcuddur. Belə ki, 2019-cu ilin yanvarında Azərbaycan Respublikasının Müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti Çin Xalq Respublikası Dövlət Şurasının üzvü, ÇXR-in Milli Müdafiə naziri, general-polkovnik Vey Fenxenin dəvəti ilə Pekinə rəsmi səfər etmiş, səfər çərçivəsində müdafiə nazirlikləri arasında hərbi yardımın göstərilməsinə dair sənəd imzalanmışdır. Bununla da Azərbaycan – Çin əlaqələrində hərbi sahədə yeni mərhələ başlanmışdır. Dövlət başçımızın 2019-cu ilin aprelində Çinə səfəri zamanı isə iki ölkə şirkətləri arasında ümumi dəyəri 821 milyon ABŞ dolları olan 10 sənəd imzalanmışdır.
Hazırda ölkəmizin Çində ticarət nümayəndəliyi fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı, Urumçi, Luco və Şanxayda Azərbaycanın ticarət evləri açılıb. Azərbaycan Çinin müxtəlif bölgələrinə ticarət missiyaları təşkil edir. Çin şirkətləri Azərbaycanda sənaye layihələrinin reallaşdırılmasında iştirak edirlər. Çinin İKT şirkətləri də ölkəmizdə uğurla fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycanda 120-dək Çin kapitallı şirkət qeydiyyata alınıb.
Yeri gəlmişkən, dövlət başçımız Bakı–Pekin əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq münasibətlərinin yüksək səviyyədə olduğunu dəfələrlə xatırlatmışdır. Elə bu ilin yanvarında cənab Prezidentin İsveçrənin Davos şəhərində Çinin CGTN televiziya kanalına verdiyi müsahibədə də həmin məmnunluq ifadə olunurdu: “ Bizim çox yaxşı münasibətlərimiz var. Çin və Azərbaycan yaxşı dostlardır. Mənim Sədr Si Cinpinlə dəfələrlə görüşmək imkanım olub. Sonuncu dəfə bir neçə ay bundan öncə bizim çox yaxşı görüşümüz olub... Biz keçən ilin payızında beynəlxalq tədbirlərin birində görüşdük. Bizim gələcək əməkdaşlığımız haqqında çox məhsuldar müzakirələrimiz oldu. “Bir kəmər, bir yol” Sammiti çərçivəsində Pekində Sədr Si Cinpinlə görüşüm zamanı o məni Çinin böyük dostu adlandırdı... Bu, mənim üçün böyük şərəf idi”.
Prezident həmin müsahibədə xatırlatmışdır ki, əməkdaşlığımız üçün tərəfimizdən çox möhkəm platforma qurulub. 30 il ərzində davam edən siyasi münasibətlər artıq bizim yaxşı tərəfdaş və bir-birinə etibar edən dostlar olduğumuzu nümayiş etdirir. Bizim beynəlxalq təsisatlar çərçivəsində çox yaxşı əməkdaşlığımız var. Biz həmişə bir-birimizin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini dəstəkləyirik. Biz çox möhkəm siyasi platforma qurmuşuq. İndi isə biz bunun üzərində iqtisadi əməkdaşlığımızı qururuq.
İlham Əliyevin fikrincə, bugünkü vəziyyətdə səmimi əməkdaşlıq və sədaqətli dostluq çox mühümdür. Çünki yeni çağırışlar, yeni problemlər və yeni imkanlar var: “Biz daha çox Çin şirkətini Azərbaycanda görməyə ümid edirik. Onlardan bəziləri müxtəlif sahələrdə artıq kifayət qədər fəaldır. Biz Orta Dəhlizlə bağlı Sədr Si Cinpinin təşəbbüslərini tam dəstəkləyirik. Azərbaycanda biz artıq öz ev tapşırığımızı yerinə yetirmişik. Biz nəqliyyat infrastrukturunun bütün zəruri seqmentlərini qurmuşuq. Həmçinin biz enerji, kənd təsərrüfatı və yüksək texnologiyalar sahələrində də əməkdaşlıq etməyə ümid edirik. İnformasiya texnologiyaları sektorunu təmsil edən bir çox Çin şirkətləri Azərbaycanda uzun illərdir ki, fəaliyyət göstərir. Beləliklə, bizim həqiqətən də, çoxşaxəli münasibətlərimiz var”.
Cənab Prezidentin Çin televiziyasına verdiyi müsahibəni nəzərdən keçirərəkən ulu öndərin 1994-cü ildə Çinə səfəri zamanı Şanxay azad iqtisadi zonasına da getdiyi barədə faktı xatırladım. Cənab Prezident çinlı həmkarımızın bir sualını cavablandırarkən demişdir: “Biz indi Bakının yaxınlığında yerləşən Ələt bölgəsində azad iqtisadi zonanın açılmasının sonuncu mərhələsindəyik. Ümid edirik ki, Çin şirkətləri bu fürsətlərə diqqət yetirəcəklər. Əlbəttə ki, Şərq və Qərb arasında, ənənəvi İpək yolu coğrafiyasında yerləşməyimiz bizim üçün çoxlu imkanlar yaradır. Biz, sadəcə, müvafiq şəkildə siyasətimizi planlaşdıraraq strukturlaşdırmalıyıq və xarici investorlar üçün hətta bundan da yaxşı şərait yaratmalıyıq”.
Fikrimizcə, Ələt Azad İqtisadi Zonarının təməli məhz ulu öndərin Şanxaya səfəri zamanı qoyulmuşdu.
İndi isə yazının sərlövhəsindəki “uyğun fəlsəfə” ifadəsinə bir daha qayıdaq. Bəli, bizim ölkələrimizin siyasətində də, əməkdaşlıq əlaqələrində də, bəşəri dəyərlərə münasibətində də məmnunluq gətirən bir fəlsəfə uyğunluğu var. Biz bu fakta dəfələrlə şahidlik etmişik. Son dəfə isə qlobal problemə çevrilmiş koronavirus pandemiyasına qarşı mübarizə prosesində bunun şahidi olduq. Bəzi imkanlı dövlətlər COVID-19 əleyhinə olan peyvəndləri ehtiyacından qat-qat artıq aldığı dövrdə “vaksin millətçiliyi”nə qarşı çıxan ölkələrin önündə Çin Xalq Respublikası və Azərbaycan Respublikası gedirdi. Məhz elə həmin bəşəri dəyərlərin uca tutulduğuna görə həm Pekinin, həm də Bakının dostları gündən-günə çoxalır.
Çin lideri Azərbaycan Prezidentini öz ölkəsinin böyük dostu adlandırıb. Bu isə o deməkdir ki, həmin şəxsin timsalında Azərbaycanın da böyük dostu var.
Zaur MƏMMƏDOV,
Politoloq, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının müşaviri:
– “Azərbaycanın xarici siyasət konsepsiyasında balans prinsipi gözlənilir və dünyanın bütün dövlətləri ilə bərabər tərəfdaşlıq əsasında münasibətlərin yaradılması və inkişaf etdirilməsi əsas yerlərdən birini tutur. Rəsmi Bakının ötən müddət ərzində həyata keçirdiyi siyasət də məhz bu faktı təsdiqləyir. İstər Qərb, istəsə Şərq ölkəri ilə yüksək səviyyədə əlaqələrin qurulması qarşılıqlı hörmətə əsaslanan praqmatik xarici siyasət kursuna malik Azərbaycanın əsas hədəflərindən biridir. Belə nümunəvi əlaqələrin qurulduğu olkələrdən biri də Çin Xalq Respublikasıdır.
Bu gün Azərbaycan–Çin əlaqələri yüksələn xətt üzrə inkişaf edir və əməkdaşlığın inkişafında hər iki tərəf maraqlıdır. Çin hazırda nəinki böyük iqtisadi imkanlara malik ölkədir, o həm də siyasi təsir zonasını genişləndirən dövlət kimi tanınır. Məsələn, bu yaxınlarda Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında münasibətlərin normallaşmasında rəsmi Pekinin oynadığı rolu Çinin siyasi gücünün göstəricisi kimi qiymətləndirmək olar.
Çin həm də BMT Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvündən biridir. Məlumdur ki, Fransa başda olmaqla bəzi ölkələr Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinə dair reallığı əks etdirməyən məsələləri Təhlükəsizlik Şurası səviyəsində müzakirəsinə və müəyyən qərarların qəbul olunmasına çalışırlar. Bu baxımdan, Azərbaycan Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olan Çinlə münasibətlərini inkişaf etdirməkdə maraqldır.
Bundan başqa, Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra tranzit ölkə kimi Azərbaycanın çəkisi artır. Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən siyasəti nəticəsində Azərbaycan tərəfdaşları ilə birlikdə strateji Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun istismara verilməsinə nail oldu. Eyni zamanda, Ələt Dəniz Limanın inşası ölkəmizin tranzit potensialını xeyli genişləndirir. Yəni, beynəlxalq yükdaşımanı həyata keçirmək üçün zəruri infrastruktur yaradılmışdır və Azərbaycanın indiki hadisələrə bir neçə il əvvəl hazır olduğunu görürük. Ötən illərin statistikası göstərir ki, “İpək yolu” üzərindən yükdaşımaları artmışdır və bu da, təbii ki, Azərbaycan–Çin münasibətlərinə müsbət təsir edir.
Düşünürəm ki, qarşıdakı illərdə də iqtisadi, siyasi, humanitar və mədəniyyət sahələrində Azərbaycan–Çin əlaqələri inkişaf edəcək və əlaqələrimiz siyasi müstəvidə yeni mərhələyə qədəm qoyacaq”.
İttifaq MİRZƏBƏYLİ, “Xalq qəzeti”