Ana dilimizin əlifba tarixindən

(əvvəli qəzetin 17 və 23 yanvar 2026-cı il tarixli sayında)

İnoqamovun fikrincə, Tatarıstan nümayəndə heyəti formal bir razılıq nümayiş etdirsə də, praktik və prinsipial baxımdan latın əlifbasına qarşıdır. İslah edilmiş ərəb əlifbası ilə latın əlifbası arasında praktik baxımdan ciddi fərq yoxdur; hər ikisi müəyyən çətinliklər yaradır. Özbəkistan təcrübəsi göstərir ki, uşaqlar yeni əlifbada oxuyur, köhnə ərəb əlifbasını bilmir və yeni islah edilmiş ərəb əlifbasında da çətinlik çəkirlər. Deməli, “latın əlifbasını qəbul etsək, kütlədən uzaq düşərik” faktı əsaslı deyil, çünki reforma edilmiş ərəb əlifbası da eyni problemlərə malikdir. İnoqamov latın əlifbasına qarşı çıxışın əsas səbəbinin formal etiraz və ya anlayış fərqi olduğunu, praktiki üstünlük baxımından isə hər iki sistemin oxşar çətinliklər verdiyini vurğulayır.

Sultan Məcid Əfəndiyev latın əlifbasının tətbiqinə qarşı çıxanların arqumentlərinə öz fikrini bildirir. O göstərir ki, Avropanın qabaqcıl ölkələrində mürəkkəb struktura malik əlifbalar mövcuddur və bu heç bir halda həmin xalqların tərəqqisinə mane olmur, bu ölkələrdə texnika və elm sahəsindəki son təkmilləşdirmələrə baxmayaraq, köhnə nümunələr hələ də qorunur. Latına qarşı çıxanların ikinci arqumenti isə bütün çap olunmuş ədəbiyyatın və ərəb dili əsasında əldə olunan irsi materialların arxivə verilməsi, bütün kitabların yenidən çap olunması kimi ciddi nəticələrə işarə edir. Lakin islahatın böyük əhəmiyyətini nəzərə alsaq, xərclərin böyüklüyü heç vaxt tərəqqini dayandıra bilməz. Yeni türk əlifbasının tətbiqi köhnə əlifbadan istifadə imkanını məhdudlaşdırmır; latın əlifbası ilə yanaşı, ərəb əlifbası da istifadə edilə bilər. Məruzəçi Almaniyadakı mövcud durumu nümunə olaraq göstərir; orada həm alman, həm də qotik yazı üsulu olduğunu qeyd edir. Qotik əlifba texniki baxımdan ərəb əlifbası qədər mürəkkəbdir, lakin bu iki əlifba orada paralel şəkildə istifadə olunur. Tərəqqi yalnız ən müasir vasitələrdən istifadə edildikdə mümkündür. Əfəndiyev soruşur: Niyə latına qarşı xüsusi müqavimət göstərilir və bütün problemlər ona bağlanır? İslahatın əleyhdarları özü reformanı tətbiq etmək istəsə də, sinfi maraqlarına görə bu islahatın əleyhinə çıxırlar.

Daha sonra o, latın əlifbasının tətbiqi ilə Şərqdən uzaqlaşma arqumenti misal gətirilir. Bildirir ki, Şərq, fars və Əfqanıstan mədəni baxımdan bizdən geri qalıb, onlarla bərabərləşə bilmərik, irəliləməliyik. Bu islahatı həyata keçirərək, digər Şərq xalqlarını da bu reformanı qəbul etməyə inandıra bilərik.

Latın əlifbasının tətbiqi, eyni zamanda, bizi klerikalizmdən azad edir. Ərəb əlifbasına əsaslanan oxu kitabları dinlə bağlıdır və ruhaniyyətin hakimiyyətini gücləndirir, bu isə kütlənin şüuruna mənfi təsir göstərir. Latın əlifbasının qəbul olunması isə dini hakimiyyətdən azad edir və mədəni tərəqqi üçün mühüm amildir. Ən vacib məqam budur ki, latın əlifbasının tətbiqi Avropa düşüncəsində müəyyən çevrilişə səbəb olacaq və onların bizə münasibətini dəyişdirəcək.

* * *

Sultan Məcid Əfəndiyev latın əlifbasına qarşı dəlilləri təhlil edərək onlara qarşı bir neçə əsas fikir irəli sürür:

1. Əlifbanın mürəkkəbliyi və tərəqqi. Avropada mürəkkəb əlifbalar mövcuddur və bu xalqların inkişafına mane olmur. Ərəb əlifbasının mürəkkəbliyi tərəqqiyə əngəl yaratmamalıdır.

2. Tarixi materiallar və çap olunmuş ədəbiyyat. Latınlaşma köhnə ədəbiyyatı arxivləşdirməyə və yenidən çap etməyə mane olmur; hər iki əlifba paralel istifadə edilə bilər (Almaniya nümunəsi: latın və qotik əlifbaları).

3. Latın əlifbasına qarşı müqavimət. Əleyhdarların müqaviməti sinfi maraqlarla bağlıdır, şəxsi və ya texniki səbəblərlə deyil.

4. Şərqdən uzaqlaşma faktı. Latın əlifbasının tətbiqi Şərqdən fərqlənmək və geridə qalmış ölkələri arxada qoymaq üçün vacibdir; reformanın digər Şərq xalqları üçün nümunə olması mümkündür.

5. Klerikalizmdən azadlıq. Ərəb əlifbası dini hakimiyyəti gücləndirir; latın əlifbası isə kütlənin şüuruna dini təsiri azaldır və mədəni tərəqqi üçün şərait yaradır.

6. Avropa təsiri: Latın əlifbasının qəbul olunması Avropa düşüncəsi ilə yaxınlaşmanı təmin edir və onların bizə münasibətini müsbət istiqamətə dəyişdirə bilər.

Əfəndiyevin əsas arqumenti budur ki, latın əlifbasının tətbiqi həm mədəni, həm də texniki baxımdan əhəmiyyətlidir, köhnə əlifbanın saxlanmasına mane olmur və tərəqqi üçün vacib bir addımdır.

Əhməd Baytursun qeyd edir ki, əlifbadan tələb olunan əsas xüsusiyyətlər səsi düzgün ötürmək və texniki baxımdan rahatlıqdır. Biz geri qalmış xalqıq və mədəni imkanlarımız məhduddur, bütün mədəni qüvvələrimizi və vasitələrimizi ən vacib işlərə – dərsliklərin hazırlanmasına yönəltmişik. Məsələn, tatar dilində müqayisəli və tam lüğət hazırlaya bilmirik, çünki bütün mədəni resurslarımız dərsliklərə sərf olunur. Bu baxımdan, Baytursun latın əlifbasının tətbiqini zəruri hesab etmir.

Əgər latın əlifbasını tətbiq edən xalqlar əvvəllər əlifbaya malik deyildilərsə, bu, düzgün və məntiqlidir. Əgər zəif əlifbaya malik idilərsə, tətbiq də mənalıdır. Lakin əvvəllər rus əlifbasına malik olan xalqlar üçün latın əlifbasına keçid yalnız ikiqat xərclər və əmək deməkdir. Uşaqlar həm latın, həm də rus əlifbasını öyrənməli olacaqlar, bu isə öyrənməyi çətinləşdirir. Yeni əlifbanın tətbiqi yalnız bunu asanlaşdırdığı halda mənalıdır.

Baytursun vurğulayır ki, həm ərəb, həm də latın əlifbalarının müsbət və mənfi tərəfləri var. Ağıl ilə, mühakiməsiz yanaşsaq, rus əlifbasını qəbul etməliyik. Əgər bu zərurətdirsə, latın əlifbasına ehtiyac yoxdur; latın əlifbasını qəbul etmək istəyənlər isə bunu edə bilərlər. Ərəb əlifbasının əsas çatışmazlığı onun görünüşü və notların yazılmasında ortaya çıxır, lakin əhalinin çoxu buna ehtiyac duymur.

Sağdan sola yazmanın göz üçün zərərli olduğu arqumenti də düzgün deyil: sağ əl ilə soldan sağa yazanda görmə yazı ilə birlikdə hərəkət edir və sağa meyil artdıqca göz daha çox gərginləşir. Baytursun hesab edir ki, latın əlifbasının tətbiqi zamanı yalnız xarici tərəfi mənimsəmək kifayət deyil, Avropa mədəniyyətini tam mənimsəmək üçün onu öz laboratoriyamızda işləməliyik və biz bunu tətbiq edirik.

* * *

Baytursun yoldaşın yanaşması elmi baxımdan səmərəlidir, çünki əlifba bir mədəniyyət vasitəsi olmaqla yanaşı, praktik kommunikasiya və təhsilin təməlidir. Baytursun qeyd etdiyi əvvəlki əlifbaya malik xalqlar üçün latın əlifbasına keçidin əlavə xərclər və əmək tələb etməsi məsələsi funksional və resurs yönümlü qiymətləndirmədir, bu da qlobal təhsil iqtisadiyyatı prinsiplərinə uyğundur. Bu yanaşma texniki rahatlığı ön plana çıxarır, lakin uzunmüddətli dil və mədəni inkişafın rolunu tam şəkildə nəzərə almır. Yəni yalnız funksional ölçü ilə qiymətləndirmək, strateji mədəni adaptasiyanı əhatə etmir. Onun arqumenti mədəni resursların məhdud olması səbəbindən latın əlifbasının tətbiqi zəruri deyil, əsas diqqət dərsliklər və tədris materiallarına yönəldilməlidir. Bu yanaşma praktiki baxımdan məntiqlidir, lakin əgər latın əlifbası uzunmüddətli olaraq beynəlxalq əlaqələrdə, texnologiya və elmi standartlarda əhəmiyyət daşıyırsa, resursların yalnız dərsliklərə yönəldilməsi mədəni və elmi inkişafı gecikdirə bilər.

Baytursun vurğuladığı kiçik amil öyrənmə yükünün nəzəri qiymətləndirilməsidir – uşaqlar həm latın, həm də rus əlifbasını öyrənməli olacaqlar. Psixoloji və pedaqoji tədqiqatlarla da təsdiqlənmişdir ki, çoxdilli və paralel əlifba sistemlərinin tətbiqi çoxsistemli öyrənmə yükü artırır və ilkin oxu sürəti azalır.

Mühazirəçinin sağdan sola yazının göz üçün zərərli, qırıq-qırıq və birləşmiş hərf formalarının sürət baxımından fərqi olmadığı ilə bağlı iddiası vizual qavrama və yazı sürəti üzrə eksperimental tədqiqatlarla dəstəklənə bilər. Bu yanaşma əhəmiyyətlidir, çünki əlifbanın fizioloji tələbləri uzunmüddətli oxu və yazı performansına təsir göstərir. “Latın əlifbasının yalnız xarici forması deyil, mədəni laboratoriyada işlənməsinin vacibliyi” dedikdə, adaptasiya prinsipinə işarə edir. Burada təkcə texniki öyrənmə yox, mədəni assimilyasiya və Avropa modelinin praktik tətbiqi nəzərdə tutulur. Bu yanaşma strateji baxımdan doğrudur və o, təkcə xarici adaptasiyanın yetərsiz olduğunu göstərir; yəni latın əlifbasının tətbiqi həm texniki, həm də mədəni sferanı əhatə etməlidir.

Elmi baxımdan Baytursunun mövqeyi praktik və funksional baxış üzərində qurulub, aşağıdakı aspektlərlə əsaslandırılır:

1. Əlifbanın əsas funksiyası səsi ötürmək və oxuma-yazma rahatlığını təmin etməkdir.

2. Məhdud mədəni resurslar və paralel əlifba sistemlərinin tətbiqi öyrənmə yükünü artırır.

3. Sağdan sola yazmanın və qrafik variasiyaların oxu sürətinə və gözə təsiri minimaldır.

4. Latın əlifbasının tətbiqi yalnız texniki mənimsəmədən ibarət deyil, mədəni laboratoriya şəraitində adaptasiya edilməlidir.

Baytursunun arqumentləri praktik, pedaqoji və mədəni-strateji baxışları balanslaşdırır.

Ayvazov köhnə ərəb əlifbasının geriliyinə qarşı çıxır, islah edilmiş ərəb əlifbasını isə zərərli və yarımçıq hesab edir. O bildirir ki, köklü islahat zəruridir və əgər yeni latın əlifbası mədəni inqilabımızı təmin edirsə, hamımız onu müdaxilə etmədən həyata keçirməliyik. Ayvazov vurğulayır ki, həyat özü yeni hərəkatı əngəlləyənləri bu islahatı həyata keçirməyə məcbur edəcək.

Baytursun latın və ərəb əlifbalarının müqayisəsini aparmır. O bildirir ki, əlifba təcrübəyə tabe olmayan bir struktur deyil, sadəcə nitqin əsas elementlərini göstərən işarələr toplusudur. Əsas prinsip: elementləri nə qədər asan və tam ötürürsə, əlifba bir o qədər yaxşıdır, işarələrin sayı nə qədər azdırsa, əlifba bir o qədər səmərəlidir. Əlifba uğursuz olduqda dəyişiklik və ya yeni əlifbanın tətbiqi müzakirə oluna bilər. Hazırda bizim əlifbamız mövcuddur və buna görə başqa əlifbaya ehtiyac yoxdur. Əgər əlifbamız pis olsaydı, vəziyyət fərqli olardı, lakin heç kəs göstərməyib ki, latın əlifbasının xüsusi üstünlükləri var.

* * *

Ayvazov köhnə ərəb əlifbasının geriliyini tənqid edir və islah edilmiş ərəb əlifbasını yarımçıq və zərərli hesab edir. Onun arqumenti mədəni-strateji xarakter daşıyır. Ayvazov hesab edir ki, köklü islahat lazımdır və əgər latın əlifbası mədəni inqilabı təmin edə bilərsə, onu müdaxilə olmadan həyata keçirmək lazımdır. Ayvazov, fikirlərini yalnız texniki üstünlüklərə deyil, mədəni modernləşmə və sosial transformasiya potensialına əsaslanır. Belə yanaşma məqsəd yönümlü reforma modelinə uyğundur – islahat yalnız texniki deyil, həm də mədəni və ictimai dəyişiklik vasitəsi olmalıdır.

O, latın və ərəb əlifbalarını müqayisə etmir, əsas diqqəti funksional ölçüyə yönəldir. Ona görə, əlifba nitqin əsas elementlərini göstərən işarələr toplusudur: elementləri nə qədər asan və tam ötürürsə, əlifba bir o qədər yaxşıdır, işarələrin sayı nə qədər az olarsa, əlifba bir o qədər səmərəlidir.

Ayvazovun mövqeyinə görə, mövcud əlifba funksional baxımdan yetərlidir və başqa əlifbaya ehtiyac yoxdur, çünki latın əlifbasının xüsusi üstünlükləri sübut olunmayıb. Texniki çatışmazlıqlara baxmayaraq, o, əlifba dəyişikliklərini mədəni və sosial transformasiya vasitəsi kimi qiymətləndirir. Bu yanaşma uzunmüddətli strategiya tələb etsə də, lakin radikal islahat ideyasını dəstəkləyir. Əlifbanın praqmatik və funksional ölçüsü üzərində dayanır və hazırkı əlifbanın yetərli olduğunu bildirir. Bu, qısamüddətli praktik yanaşma hesab olunur. O, ideya və strateji mədəni inkişafın perspektivinə yönəlirsə, Baytursun real praktik tələblərə və öyrənmə yükünə fokuslanır. Onların yanaşmaları bir-birini tam əvəz etmir, daha çox uzunmüddətli transformasiya və s. qısa müddətli səmərə dialoqu kimi qiymətləndirilə bilər.

Barakov bildirir ki, yakutlar latın əlifbasının tətbiqi sahəsində zəngin təcrübəyə malikdirlər. Qurultaya öz hesabatlarını təqdim etməsələr də, bu məsələ ilə bağlı tezislərini vermişlər. Onlar üçün ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçid məsələsi keçərli deyil, çünki əvvəllər ərəb əlifbası tətbiq olunmayıb. Tarixin hökmü ilə Sibirin ən ucqar şimalında yaşadıqları üçün digər türk xalqları ilə əlaqələri kəsilib, dililləri bir-birinə uyğunluğunu bir qədər itirib. Ərəb əlifbası ilə birgə islam qəbul edilməyib. Buna görə də rus əlifbasından istifadə ediblər, onu yakut dilinin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırıblar. İnqilabadək 4 növ yakut əlifbası mövcud idi. Bunlardan ikisi missiya məqsədli, ikisi isə əsasən, elmi yazılarda istifadə olunurdu. Onlardan biri akademik Betlins tərəfindən hazırlamışdı və bu gün də yakut sözlərinin təsviri üçün istifadə olunur, yakut kitabları bu əlifba ilə çap olunub.

Yakut xalqı XVII əsrdə zorla rus dini ilə xristianlaşdırılmışdı. Burada bir yanlış anlaşılmanın qarşısını almaq üçün qeyd etmək lazımdır ki, türk xalqları ilə qarşılaşanda adlarımız İvan, Sergey, Vasili olduğuna görə, adətən rus kimi qəbul olunurlar. Dillərinin digər türk dillərindən fərqli olmasına və Azərbaycan türkcəsini anlamamadıqlarına baxmayaraq, ortaq kökə malikdirlər. Türkologiyaya böyük maraqla yanaşırıq. Orfoqrafiya, terminologiya və əsasən əlifba məsələləri bütün türk dilləri üçün eyni əhəmiyyətə malikdir, o cümlədən yakut dili üçün də, çünki bu dil də digər türk dilləri ilə eyni qanunlara tabedir.

1917-ci ildən sonra yakut uşaqlarını məktəblərdə ana dilində öyrətmək ideyası önə çıxdı və bu zaman daha mükəmməl yeni əlifbanın yaradılması zərurəti yarandı. Bu ideya yakut dilçisi S.A.Novqorodov tərəfindən uğurla həyata keçirildi. O, yakut sözlərini təsvir etmək üçün beynəlxalq fonetik transkripsiyadan, əsasən latın hərflərindən istifadə etmişdi. Yazının stenoqrafik olması və yazı zamanı əl hərəkətlərini çətinləşdirməmək üçün sətitüstü işarələrin ləğv edilməsi əsas prinsip oldu. Onun tərtib etdiyi əlifbada, həmçinin böyük hərflər və durğu işarələri də yox idi. Bu, bütün türk dillərində hər cümlənin feillə bitməsi xüsusiyyətinə əsaslandırılmışdı. Bu əlifba ilə artıq səkkizinci ildir ki, yakut uşaqları təhsil alır və 1922-ci ildən – Yakut Respublikasının yarandığı gündən savadsızlıq aradan qaldırılmışdı. Bu əlifbanın yayılması yerlərdə böyük maraqla qarşılandı, bir sıra dərsliklər, jurnallar, qəzetlər dərc olundu. Bununla yanaşı, iki əsas çatışmazlıq var: böyük hərflərin və durğu işarələrinin olmaması praktik narahatlıqlar yaratmışdı. Bu məsələ bir sıra iclaslarda və konfranslarda müzakirə olunmuşdu və yekdilliklə bu iki qaydanın bərpa edilməsinə qərar verilmişdi. Bundan başqa, bir sıra texniki düzəlişlər də mövcuddur. Ümid edirlər ki, bundan sonra bütün türk dilləri üçün, o cümlədən yakut dili üçün uyğun bir əlifba yaradılacaq.

* * *

Barakovun fikrincə, tarixi baxımdan yakutlar Sibir ərazisinin uzaq şimalında yerləşdikləri üçün digər türk xalqları ilə əlaqələri zəif olub, dil və mədəniyyət baxımından müəyyən fərqliliklər yaranıb. XVII əsrdə zorla xristianlaşdırılmaları və rus dili ilə inteqrasiya prosesi onların əlifba tarixini xüsusi bir çərçivəyə salıb. Yakutların latın əlifbasına keçidi, təbii tarixi şərait və mövcud sosial-mədəni struktur nəticəsində daha səmərəli olmuşdur. Bu coğrafi izolyasiya, mədəni fərqlilik, texniki ehtiyacların birgə təsirini göstərir.

Novqorodovun əlifbası stenoqrafik prinsiplərə əsaslanır, yəni sözləri əl qaldırmadan yazmaq mümkündür; sətiüstü və durğu işarələri əvvəlcə mövcud deyildi. Latın hərflərindən istifadə fonetik transkripsiya üçün əsas götürülüb, böyük hərflərin olmaması isə cümlə sonunu feillə müəyyən etmək strategiyası ilə kompensasiya edilib. Bu əlifba ilə təhsil 8 ildir ki, davam edir və savadsızlıq problemi minimuma endirilib. Yakutlar üçün latın əlifbası praktik və fonetik səmərəlilik baxımından uğurlu olmuşdur. Əlifba həm tədris prosesi, həm də savadlılıq üçün effektivliyi təsdiqini tapmışdır.

Əsas çatışmazlıqlar böyük hərflərin və durğu işarələrinin olmamasıdır. Bu problemlər konfranslarda müzakirə olunub və yekdilliklə bərpasına dair qərar qəbul edilib, digər texniki düzəlişlər də tətbiq edilib və daha geniş istifadə imkanları yaradılıb. Latın əlifbasının tətbiqi təkcə yeni hərflərin qəbulunu deyil, həm də təcrübə əsasında texniki tənzimləmə və adaptasiya prosesini tələb edir. Bu, hər yeni əlifbanın təkmilləşdirilməsinin qaçılmaz olduğunu göstərir.

Təcrübə göstərir ki, latın əlifbası əvvəlki əlifba ilə bağlı tarixi yük olmadan tətbiq edildikdə səmərəli olur. Məqsəd türk dilləri üçün vahid əlifbanın yaradılmasıdır və yakut əlifbasının timsalında bunun praktik modeli təqdim edilir. Bu təcrübə digər türk xalqları üçün strateji tövsiyə kimi qiymətləndirilə bilər.

Tınstanov təəssüf edir ki, türkcə başa düşmür və professor Çobanzadənin çıxışında islahçıları dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini bilmir. O əlavə edir ki, ərəb hərflərindəki nöqtələr bizim dil xüsusiyyətlərinə uyğun deyil. Əsas etirazlardan biri belədir ki, xalqımız cahil və mövhumatçıdır, yeni əlifba kütlələr arasında etiraz yarada bilər. Tınstanov soruşur: niyə rus əlifbasını tam qəbul etməyək, xüsusən ki, biz hər gün rus mədəniyyəti və ruslarla təmasdayıq, yeni əlifba əhali arasında siyasi narazılıq yarada bilər.

* * *

Tınstanov qeyd edir ki, ərəb əlifbasındakı nöqtələr türk dillərinin (və konkret halda Tınstanovun təmsil etdiyi qırğız xalqının fonetik xüsusiyyətlərinə uyğun deyil. Bu, fonemlərin düzgün ötürülməməsi və oxuma prosesində çətinlik yaradır. Əlifba yalnız mədəni və tarixi baxımdan deyil, fonetik səmərəlilik baxımından da qiymətləndirilməlidir. Ərəb əlifbası bu baxımdan uyğunsuzdur.

O, etiraz edir ki, xalq cahil və fanatikdir, bu da yeni əlifbanın kütlələr arasında etirazla qarşılanma riskini artırır. Bu arqument sosial adaptasiya və islahatın qəbul olunması məsələsinə toxunur. Hər hansı əlifba islahatı yalnız texniki baxımdan səmərəli olmaqla kifayətlənməməli, həm də sosial mühit və əhali psixologiyasına uyğun olmalıdır.

Tınstanov sual edir: niyə rus əlifbasını tam qəbul etməyək? Vurğulayır ki, hər gün rus mədəniyyəti ilə təmas mövcuddur, buna görə latın və ya yeni əlifba tətbiqi siyasi və sosial narazılıq yarada bilər. Bu arqument praktik və strateji yanaşmadır: mövcud əlifba ilə mədəni və təhsil əlaqələrinin qorunması prioritet ola bilər. Rus əlifbasının tətbiqi, həm texniki səmərəlilik, həm də sosial inteqrasiya baxımından mümkün kompromis variantı kimi qiymətləndirilə bilər.

Tınstanovun gətirdiyi arqumentlər fonetik uyğunsuzluq, sosial narazılıq riski, mövcud mədəni təmasların qorunması üzərində qurulub. Onun mövqeyi göstərir ki, əlifba islahatı yalnız texniki və mədəni səmərəliliyə əsaslanmamalıdır, həm də sosial adaptasiya və siyasi riskləri nəzərə almalıdır. Digər müəlliflərin (Ayvazov, Baytursun, Barakov) arqumentləri ilə müqayisədə, Tınstanov daha çox praktik və siyasi-mədəni reallıqları ön plana çəkir.

Ulbaşov qeyd edir ki, balkar xalqı inqilabadək öz yazısına malik deyildi, yalnız savadlı mollalar və zadəganlar yazı bilirdi. İnqilabdan sonra rus hərfləri ilə öz yazımızı yaratmağa başladıq və bunun nəticəsində bir əlifba tərtib olundu. Daha sonra latın əlifbası nəzərdən keçirildi və bu şrift artıq bizdə tətbiq olunur və məktəblərdə öyrədilir. Ulbaşov vurğulayır ki, indi mədəni və iqtisadi sahələrdə qələbə qazanmaq vacibdir və bu qələbə üçün düzgün yol seçilməlidir.

* * *

Ulbaşovun məruzəsi xalqların savadlanması, yazı sisteminin yaradılması və mədəni modernləşmə məsələlərini əhatə edir. Xüsusilə Şimali Qafqaz xalqları üçün xarakterik olan əlifba quruculuğu problemi mövzusunun əsasını təşkil edir. Mətn üç əsas tezis üzərində qurulub: a) inqilabadək yazısı olmayan xalqın ümumi savad səviyyəsi, yazının bir təbəqənin (mollalar və zadəganlar) inhisarında qalması kimi arqumentlər ilə əsaslandırılır. Burada “yazının olmaması” faktiki olaraq standartlaşdırılmış milli əlifbanın olmaması kimi başa düşülməlidir. Çünki dini və ya qeyri-rəsmi yazı praktikalarının mövcudluğu inkar edilmir; b) inqilabdan sonra yazının yaradılması sürətli savadlanma ehtiyacı və texniki, çap imkanlarının rus qrafikasına uyğun olması ilə izah oluna bilər. Ardınca latın əlifbasına keçid qeyd olunur. Bu, 1920–30-cu illərdə SSRİ-də həyata keçirilən latınlaşdırma siyasəti ilə tam uyğunluq təşkil edir. Mətn latın qrafikasının artıq tətbiq edildiyini və məktəblərdə tədris olunduğunu vurğulamaqla bu prosesi irəliləyiş və normallaşma kimi təqdim edir; c) mədəni və iqtisadi “qələbə” ideyası artıq texniki əlifba məsələsindən kənara çıxaraq ideoloji məqsəd daşıyır: savadlanma, maarifləndirmə, istehsal münasibətlərinə inteqrasiya kimi sovet modernləşmə hədəflərini simvolizə edir. “Düzgün yol tapılmalıdır” ifadəsi isə əlifba islahatını sadəcə texniki vasitə yox, strateji inkişaf aləti kimi təqdim edir. Əlifba islahatını mədəni tərəqqinin əsas şərti kimi ideallaşdırır.

Kosıyev bildirir ki, Kalmık bölgəsində əlifba məsələsi 8–9 il əvvəl qaldırılmışdı. Avropa xalqları soldan sağa yazır, siz sağdan sola, kalmıklar isə yuxarıdan aşağı yazırdı. Köhnə yazı əlverişli olmasa da, uyğun olaraq yeni əlifba qəbul edilməyə qərar verildi. Latın deyil, rus əlifbası tətbiq olundu və rus dilində olmayan səslər üçün xüsusi işarələr əlavə edildi.

Bəzi şəxslər qeyd edirdilər ki, rus əlifbasını qəbul etmək olmaz, çünki bu əlifba xalqımıza əvvəl zülm edən, həm işçi, həm də hökumət vasitəsilə tətbiq olunmuşdur. Lakin biz onu qəbul etdik və əhali də dəstək oldu. Bunun əsas səbəbi odur ki, rus əhalisi arasında yaşayırıq və lazım olan bilikləri yalnız ruslardan alırıq. Beləliklə, iki məqsədə nail olduq: məktəblərdə ilk il ana dilində təhsil verilir, uşaqlar birinci ildə rus əlifbasını öyrənir, ikinci ildə isə rus dilini mənimsəyir və artıq oxuya bilirlər.

Kosıyev özü türk dilini bilmədiyini qeyd edir. Yazının məqsədi biliklərin əldə edilməsinə xidmət etməlidir; ən rahat və asan mənimsənilə bilən yazı seçilməlidir. Əgər köhnə ərəb əlifbası çoxlarının, hətta professorların elmi və nəzəri yanaşmalarına görə yararsızdırsa, onu yeni yazı ilə əvəz etmək lazımdır. Bu halda latın əlifbası qəbul edilərsə, xalq üçün lazım olan bütün biliklərin mənimsənilməsi daha asan olacaq

* * *

Kosıyevin çıxışı praktik-mədəni nümunələrlə siyasi-legitimləşdirici diskursu birləşdirir. O, fərqli yazı istiqamətlərini (soldan sağa, sağdan sola, yuxarıdan aşağı) sadalayaraq köhnə kalmık yazısını texniki cəhətdən əlverişsiz yazı kimi təqdim edir. Bu müqayisə yazının mədəni deyil, praktik alət olduğu fikrini bir daha təsdiqləyir, yazının tarixi-mədəni dəyəri kənara qoyularaq, onun funksional səmərəliliyi əsas meyar kimi irəli sürülür.

Mətnin mühüm hissəsi rus əlifbasının qəbuluna yönəlmiş etirazlara cavab xarakteri daşıyır. Etiraz edənlərin arqumenti rus əlifbasının tarixi zülm simvolu olması qeyd olunsa da, dərhal neytrallaşdırılır. Kosıyev bu etirazı sosial reallıq (“rus əhalisi arasında yaşayırıq”), praktik bilik ehtiyacı (“bilikləri ruslardan alırıq”) ilə əvəz edir. Onun təqdim etdiyi təhsil modeli strateji baxımdan diqqətəlayiqdir: birinci il – ana dili + rus qrafikası; iİkinci il – rus dili + oxu bacarığı. Bu model ana dilinin formal qorunmasını, paralel şəkildə rus dilinə sürətli inteqrasiyanı təmin edir. Beləliklə, milli identiklik keçid mərhələsi kimi saxlanılır, uzunmüddətli məqsəd isə rusdilli savadlanmadır.

Kosıyev özünün türk dilini bilmədiyini açıq etiraf edir, onun milli-filoloji mübahisələrdən kənar olduğunu, mövqeyinin texnokritik xarakter daşıdığını göstərir. Yazı məsələsi dil ailələri və mədəni yaxınlıq əsasında deyil, bilik əldə etmə effektivliyi əsasında dəyərləndirilir. Ərəb əlifbası çıxışda yararsız, elm və nəzəriyyə baxımından zəif kimi təqdim olunur – qərar ideoloji xarakter daşısa da, elmi zərurət kimi göstərilir. Maraqlı cəhət isə təcrübədə rus əlifbası müdafiə olunsa da, nəticə olaraq latın əlifbasının “daha asan bilik mənimsətdiyi”ni etiraf edir. Bu ziddiyyət göstərir ki, latın əlifbası ideal model kimi qəbul olunur, rus əlifbası isə mövcud siyasi-reallıq kompromisidir. O, yazını mədəni irs yox, instrumental vasitə kimi təqdim edir, milli travmaları praktiklik adı altında neytrallaşdırır, maarifləndirməni rusdilli bilik sisteminə inteqrasiya ilə eyniləşdirir. Əlbəttə, çıxış tarixi mənbə kimi çox dəyərlidir, lakin neytral dilçilik və ya pedaqoji mətn deyil, açıq şəkildə assimilyasiya yönümlü modernləşmə modelini əsaslandırır. Kosıyevin mətnində əlifba məsələsi üç mərhələli sxemlə təqdim olunur: köhnə yazı (yararsız) – rus əlifbası (praktik məcburiyyət) – latın əlifbası (ideal imkan). Bu, sovet əlifba siyasətində tez-tez rast gəlinən reallığı – idealizm gərginliyini aydın şəkildə əks etdirir.

(ardı var)

Nadir MƏMMƏDLİ,
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor