Ana dilimizin əlifba tarixindən

(əvvəli qəzetin 17 yanvar 2026-cı il tarixli sayında)

Qurultayda C.Məmmədzadə “Türk xalqlarının əlifba sistemləri haqqında” məruzəsində əlifba məsələsinin yalnız qrafik seçim olmadığını, eyni zamanda, terminologiyanın formalaşması, orfoqrafiya normalarının müəyyənləşdirilməsi və ibtidai məktəblərdə tədris metodikasının qurulması baxımından həlledici rol oynadığını vurğulamışdır. Onun fikrincə, türk-tatar xalqlarının tarixən ərəb hökmranlığının təsiri altına düşməsi ərəb dili və din vasitəsilə ərəb əlifbasının qəbuluna gətirib çıxarmışdır. Lakin bu əlifba fonetik baxımdan türk-tatar dillərinin tələblərinə tam cavab vermir və bu uyğunsuzluğa baxmayaraq, uzun müddət istifadə olunmuşdur.

Məmmədzadə qeyd edir ki, türk dillərində mövcud olan bir sıra səslərin nə tələffüzü, nə də qrafik qarşılığı ərəb əlifbasında mövcud deyil. İslah edilmiş ərəb əlifbası isə struktur baxımından köhnə variantdan ciddi şəkildə fərqlənmir. Ərəb yazısında hərflərin sözün əvvəlində, ortasında və sonunda müxtəlif formalarda yazılması qrafik sistemi mürəkkəbləşdirir. İslahatçılar bu problemi qismən aradan qaldırmaq üçün yalnız başlanğıc formalarını qəbul etsələr də, ümumi çətinlik saxlanılmışdır.

Bundan əlavə, ərəb əlifbasında türk-tatar dillərinə uyğun cəmi üç sait hərf mövcuddur, halbuki bu dillərdə 7 əlavə sait səs vardır. Bu səbəbdən islahçılar yeni qrafik işarələr icad etməyə məcbur qalmış, nəticədə sistem daha da ağırlaşmışdır. Köhnə ərəb əlifbasında 28–32 əsas hərf, nöqtələr və üst-alt işarələri ilə birlikdə təxminən 128 qrafik vahidin öyrənilməsi tələb olunurdu və islah edilmiş variant bu yükü əsaslı şəkildə azaltmamışdır. Məsələn, “o”, “u” və digər tipik türk səsləri həm köhnə, həm də islah edilmiş ərəb əlifbasında müstəqil qrafik formaya malik deyildir.

Buna qarşılıq olaraq, latın qrafikasına əsaslanan yeni türk əlifbasında türk-tatar dillərinə məxsus 9 sait səsin hamısı ayrıca işarələrlə ifadə olunur, üst-alt diakritik işarələrə ehtiyac qalmır. Yeganə nöqtə yalnız “i” hərfi üzərində saxlanılır. Bu isə oxu və yazı prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sadələşdirir, vaxt itkisini azaldır və savadlanmanı sürətləndirir.

Məmmədzadə latın qrafikasına keçidin Avropa mədəniyyəti ilə inteqrasiya baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıdığını qeyd edir. Yeni əlifbaya qarşı çıxanların “türk kütləsindən uzaqlaşma” və “Şərqdən qopma” arqumentlərinə cavab olaraq, o, mədəni inkişaf yolunu seçmiş digər xalqların təcrübəsinə istinad etməyi zəruri sayır – əlifba islahatı prosesi artıq başlanmışdır və ərəb əlifbasından mərhələli şəkildə imtina qaçılmazdır.

O, məruzəsində iki əsas məqsədi ön plana çıxarır: Avropa mədəniyyətinə yaxınlaşmaq və qısa müddətdə mövcud savadsızlığı mümkün qədər aradan qaldırmaq. Məmmədzadənin məruzəsinin nəticəsinə görə, latın qrafikasına əsaslanan yeni türk əlifbası yalnız texniki və fonetik baxımdan deyil, həm də sosial və pedaqoji aspektlərdən türk-tatar xalqlarının inkişafı üçün ən optimal seçimdir.

* * *

Məmmədzadə vurğulayır ki, ərəb əlifbası türk-tatar dillərinin fonetik tələblərinə cavab vermir: bir sıra sait və samit səslər üçün müstəqil qrafik formalar yoxdur. İslah edilmiş ərəb əlifbası bu problemi qismən həll etsə də, ümumi mürəkkəblik və öyrənmə yükü saxlanmışdır. Latın qrafikasına keçid isə bütün sait səsləri ayrıca işarələrlə ifadə edir və diakritiklərin istifadəsini minimuma endirir. Latın əlifbası fonetik baxımdan türk-tatar dillərinə tam uyğundur, oxu və yazını sadələşdirir, savadlanma prosesini sürətləndirir.

Texniki və struktur aspektdə köhnə ərəb əlifbasında hərflərin sözün əvvəlində, ortasında və sonunda müxtəlif formaları mürəkkəbliyi artırır. İslah edilmiş variant bu yükü əsaslı şəkildə azaltmamış, yeni işarələr əlavə edilməsinə ehtiyac yaranmışdır. Latın qrafikası isə sadə, standart və universal formaları ilə texniki rahatlıq təmin edir. Texniki məqsədəuyğunluq baxımından latın əlifbası üstünlük təşkil edir; çap, yazı və öyrənmə prosesini asanlaşdırır.

Pedaqoji və sosial aspektdə Məmmədzadə hesab edir ki, yeni əlifba ibtidai məktəblərdə tədris metodikasının qurulmasını və savadsızlığın aradan qaldırılmasını sürətləndirir. Ərəb əlifbasının mürəkkəbliyi savadlanma prosesini ləngidir, latın qrafikası isə daha əlçatan və sistematik öyrənməyə imkan verir. Sosial və pedaqoji baxımdan latın qrafikası effektivdir, savadlanma və geniş ictimai təhsil üçün əlverişlidir.

Mədəni və siyasi aspektdə o, latın qrafikasına keçidi Avropa mədəniyyətinə inteqrasiya və Şərqdən fərqlənmə kontekstində əsaslandırır. Latın qrafikasının tətbiqi, həmçinin türk-tatar xalqlarının mədəni inkişaf yolunu sürətləndirir və kütləni modern mədəniyyətlə tanış edir. Deməli, mədəni və strateji baxımdan latın əlifbası türk-tatar xalqları üçün irəliləyişdir.

Arqumentləri fonetik, texniki, pedaqoji və mədəni sahələri əhatə edir. Latın qrafikasına keçid səmərəlilik, praktik rahatlıq və mədəni inteqrasiya baxımından ərəb və islah edilmiş ərəb əlifbalarına nisbətən üstünlük təşkil edir. Bu təhlil göstərir ki, əlifba islahatı yalnız qrafik seçim deyil, həm də savadsızlığı aradan qaldırır və modernləşmə prosesinə təkan verir.

Kazan tatarı, Pedaqoji İnstitutun müəllimi Qalimcan Şərəf çıxışında türkdilli xalqlar arasında yazı sistemlərinin tarixi bölgüsünə diqqət çəkərək bildirir ki, bu xalqların 90 faizdən çoxu əsrlər boyu ərəb şriftindən istifadə etmiş və böyük əksəriyyəti bu yazı sistemindən hələ də imtina etməmişdir. Qalan 7–8 faizlik qrup – çuvaşlar, pravoslavlığı qəbul etmiş tatarlar, yakutlar və Sibirin bəzi kiçik türkdilli xalqları rus şriftindən istifadə etmişdir. Bu yazı sistemi onlara rus siyasi-mədəni təsiri ilə yanaşı, pravoslavlıq vasitəsilə daxil olmuşdur.

O, xüsusilə yakutların təcrübəsini vurğulayaraq qeyd edir ki, rus qrafikasından latın şriftinə keçid türkdilli xalqlar arasında latın qrafikasına kütləvi yönəlişin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Hazırkı vəziyyətdə ərəb əlifbasından istifadə edən türkdilli xalqlar arasında rus şriftinə keçidin tərəfdarları faktiki olaraq mövcud deyil, lakin latın şriftinə keçidi müdafiə edənlər vardır. Buna baxmayaraq, hələ praktik səviyyədə kütləvi keçid baş verməmişdir.

Tarixi mənzərəni ümumiləşdirən Qalimcan Şərəf belə nəticəyə gəlir ki, türkdilli xalqlar faktiki olaraq ya ərəb, ya da rus şriftindən istifadə etmiş və etməkdədirlər. Bu səbəbdən latın şriftinin qəbulu sadəcə alternativ bir yazı sisteminin seçilməsi deyil, mövcud və köklü şəkildə mənimsənilmiş şriftlərin əvəzlənməsi məsələsidir. Bu isə genişmiqyaslı sosial, mədəni və iqtisadi nəticələr doğuran mürəkkəb bir prosesdir.

Şriftin dəyişdirilməsi ilə bağlı qarşıya çıxan əsas problemlər sırasında Qalimcan Şərəf aşağıdakı məqamları qeyd edir: mövcud yazı sistemi ilə savadlı olan əhalinin yenidən təhsili, bir neçə il ərzində paralel nəşrlərin saxlanılması, əhali arasında savadlanma prosesinin təşkili, eyni zamanda, iki yazı sistemi üzrə oxu və yazı bacarıqlarının formalaşdırılması. O vurğulayır ki, mədəni baxımdan daha inkişaf etmiş xalqlar üçün bu dəyişikliklər həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan daha ağır və məsuliyyətli olacaqdır.

Bu kontekstdə Qalimcan Şərəf latın qrafikasına kütləvi keçidi türkdilli xalqlar qarşısında duran ən böyük ictimai və iqtisadi vəzifələrdən biri kimi dəyərləndirir və bu prosesin yalnız tam məsuliyyətlə, bütün real üstünlüklər və mümkün mənfi nəticələr nəzərə alınmaqla həyata keçirilməsinin zəruriliyini vurğulayır. Onun fikrincə, şrift texniki bir vasitədir və bu sahədə dəqiq hesablamalar aparılmadan atılan addımlar ciddi səhvlərə yol aça bilər.

Şrift seçimi və onun dəyişdirilməsi, əslində, müəyyən bir dil üçün ən uyğun texniki vasitənin seçilməsi problemidir. Buna görə də müxtəlif şrift sistemlərinin konkret bir dilə tətbiqi aşağıdakı meyarlar əsasında qiymətləndirilməlidir: birincisi, həmin şrift sisteminin fikrin tam və düzgün ifadəsi üçün kifayət qədər qrafem ehtiyatına malik olub-olmaması və bu ehtiyatın sistemin daxili strukturunu pozmadan genişləndirilə bilməməsi; ikincisi, çap və əlyazma mətnlərinin oxunma sürəti baxımından üstünlüyü; üçüncüsü, yazı prosesinin sürəti;

dördüncüsü, mətbəə texnikası üçün rahatlıq və texniki təkmilləşdirmələrə uyğunluq;

beşincisi, şriftin çap səhifəsində yerləşməsi və eyni oxunaqlılıq səviyyəsində kitabın çap xərci; altıncısı, həmin şrifti istifadə edənlərin sayı, yəni mövcud savadlılıq səviyyəsi, savadsızlar və gələcək nəsillər üçün öyrənilmə asanlığı, eləcə də mövcud oxu materiallarının həcmi; yeddincisi, beynəlxalq və xalqarası ünsiyyət üçün əlverişlilik və mədəni mübadiləyə verdiyi töhfə; səkkizincisi isə hərflərin vizual estetikasıdır.

Ərəb əlifbasının mövcud real və ehtimal olunan çatışmazlıqları nəzərə alınaraq, bir sıra tədqiqatçılar belə qənaətə gəlmişlər ki, dörd formaya malik olan ənənəvi ərəb hərfləri müasir mədəni və dil ehtiyaclarını tam şəkildə ödəmək qabiliyyətində deyildir. Bu vəziyyət ərəb şriftinin ya köklü şəkildə islah olunması, ya da latın qrafikası ilə əvəzlənməsi məsələsini gündəmə gətirmişdir. Müzakirə olunan mövqelərdən biri ərəb şriftinin islahatını müdafiə edir və bu islahatın yazının sağdan sola istiqamətini qorumaqla, lakin qrafik baxımdan ərəb hərflərini latın və ya rus hərflərinə yaxınlaşdırmaq yolu ilə həyata keçirilməsini təklif edir. Bu çərçivədə böyük və kiçik hərflərin tətbiqi, keçmiş ərəb hərflərinin əvvəlki formalarının ya dəyişdirilmədən, ya da minimal dəyişikliklə vahid forma kimi qəbul edilməsi, sözün əvvəlində və ortasında işlənən formaların ixtisara salınması, son formaların isə ayrı-ayrı hərflərlə əvəz edilməsi kimi texniki tədbirlər nəzərdə tutulur.

Müəllif latın şriftinin Azərbaycan dilində qəbul edilmiş variantını Tatar Respublikasında islah edilmiş yazı sistemi ilə müqayisə edərək ərəb və latın şriftlərinin praktik yazı baxımından uyğunluq dərəcəsini qiymətləndirir. Bu müqayisə şrift sisteminin kifayət qədər qrafem ehtiyatına, yəni konkret dilin əsas səslərini ifadə edə biləcək hərf formalarına malik olub-olmaması meyarı əsasında aparılır. Ərəb əlifbası ilkin mərhələdə 28 hərfdən ibarət olmuş, lakin tatar xalqları tərəfindən inqilabdan xeyli əvvəl əlavə 8 hərfin tətbiqi ilə bu say 36-ya çatdırılmışdır. Onlardan dördü sait səslərin, qalanları isə samitlərin göstərilməsi üçün istifadə edilmişdir. Samit səslərin yazıda bütün fonetik variasiyalarını ifadə etmək baxımından ərəb şrift sistemində kifayət qədər ehtiyatın mövcud olduğu və bu hərfi formaların bütün tatar xalqları üçün vahid şəkildə müəyyənləşdirildiyi vurğulanır.

Sait səslərin göstərilməsi məsələsində isə iki əsas metod təklif olunur: birinci, mövcud hərflərə sözün sərtliyini və yumşaqlığını bildirən əlavə işarələr və ya saitlər üçün iki-üç yeni forma əlavə edilir; ikinci, cüt sait prinsipinə əsaslanır ki, bu zaman sait səslər sözün fonetik xüsusiyyətlərini bütövlükdə ifadə edir və mövcud sistemə beş-altı yeni hərfin əlavə olunmasını tələb edir. Bu yanaşmaların tətbiqi ilə ərəb şriftinə əsaslanan sistemdə tatar dilləri üçün yalnız praktik fonetik orfoqrafiya deyil, eyni zamanda, akademik transkripsiyanın da mümkün olduğu iddia edilir.

Latın əlifbasının əsas variantı 26 hərfdən ibarətdir ki, onlardan altısı sait, iyirmisi isə samit səsləri ifadə edir. Latın şriftinin müxtəlif tatar xalqlarının dilinə tətbiqi təcrübəsi göstərmişdir ki, azərbaycanlılar 34 hərfdən ibarət yazı sistemlərində bu hərflərin yalnız 19-nu, yəni təxminən 56 faizini forma və məna baxımından birbaşa latın əlifbasından götürə bilmişlər. Yeddi halda (21 faiz) latın hərflərinin yalnız forması saxlanılmış, səsləndirdiyi məna dəyişdirilmiş, qalan səkkiz halda isə həm forma, həm də məna dəyişdirilmiş, bəzən isə rus hərflərindən istifadə edilmişdir. Yakut dilində bu göstərici daha aşağıdır: 34 hərfdən yalnız 17-si (47 faiz) latın hərfləri ilə forma və məna baxımından uyğun gəlir, 2-si yalnız forma baxımından uyğun olsa da, məna baxımından fərqlənir, qalan 17 hərf isə həm forma, həm də məna etibarilə latın sistemindən ayrılır. Başqırd və tatar dilləri üçün hazırlanmış latın qrafikalı layihələrdə də oxşar mənzərə müşahidə olunur: 35 hərfdən yalnız 19-u (54 faiz) latın əlifbasının forma və mənasını qoruyub saxlamışdır.

Bu faktlar əsasında belə nəticəyə gəlinir ki, latın əlifbası forma və məna dəyişmədən tatar dillərindəki səslərin yalnız 47–56 faizinə uyğun gəlir. Halbuki ərəb şriftinə əsaslanan sistemdə eyni fonetik və orfoqrafik dəqiqliyi təmin etmək üçün əlavə edilən yeni və ya dəyişdirilmiş hərflərin payı təxminən 15 faiz təşkil edir.

Müəllif vurğulayır ki, uyğun əlavə işarələr tətbiq edildikdə, həm ərəb, həm də latın sistemi ilə istənilən səviyyədə orfoqrafik dəqiqlik əldə etmək mümkündür. Buna görə də bəzi xalqlar, məsələn, azərbaycanlılar fonetik islahatlarda faktiki olaraq sabit qalırsa, bu vəziyyətdə problemi sırf şrift sistemi ilə əlaqələndirmək doğru olmaz. Bu fikir Leninqrad və Moskva professorlarının “ərəb şrift sistemi türk dillərinin səslərini ifadə etmək üçün tamamilə yararsızdır” qənaətinə də tənqidi münasibəti ifadə edir. Müəllifə görə, mövcud praktik təcrübə fonunda bu cür ümumiləşdirilmiş mülahizələri əsaslandırmaq çətindir; əgər orfoqrafiya mükəmməl deyilsə, onu islah etmək lazımdır, şrifti tamamilə dəyişmək yox. Əks halda, Yaponiya Komitəsinin təcrübəsində olduğu kimi, böyük maddi və intellektual itkilərlə nəticələnən uğursuz layihələr ortaya çıxa bilər.

Oxu prosesinin sürəti məsələsinə toxunan müəllif qeyd edir ki, savadlı oxucu mətni hərfləri ayrı-ayrılıqda tanımaqla deyil, sözləri bütöv vizual vahidlər – ideoqramlar kimi qavrayır. Sözün vizual forması nə qədər xarakterikdirsə, onun qavranılması da bir o qədər sürətli olur. Bu baxımdan ərəb şriftinin qrafik xarakteri sözlərin tez tanınması üçün latın sisteminə nisbətən daha əlverişli hesab edilir. Şrift dəyişdirildikdə isə oxu və yazı bacarığının formalaşması yalnız yeni hərflərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır, yeni sistem üzrə söz ideoqramlarının bütöv bir arsenalının yenidən qurulması tələb olunur, yəni oxu prosesi faktiki olaraq yenidən formalaşdırılır.

Müəllifin müşahidələrinə görə, ərəb şriftində səslər üçün hərflər əsasən üst və alt nöqtələr vasitəsilə fərqləndirilir, bu isə qrafik sabitliyi qoruyur. Bunun əvəzində, Azərbaycan təcrübəsində tətbiq olunan latın sistemi əlavə xətlər, çıxıntılar və variasiyalarla mürəkkəbləşdirilmişdir. Praktik təcrübə göstərmişdir ki, ərəb şriftli mətnlər daha uzaq məsafədən oxuna bilir və latın sistemi ilə oxu zamanı göz daha tez yorulur. Ərəb sistemində çap mətni əlyazmaya qrafik baxımdan yaxın olduğuna görə, çap mətnində formalaşan oxu vərdişi asanlıqla əlyazıya transfer olunur. Nəticədə, kim tərəfindən yazılmasından asılı olmayaraq, normal ərəb əl yazısı ümumilikdə oxunaqlı qalır. Latın və rus hərfləri ilə yazılmış mətnlərdə isə bu uyğunluq çox vaxt pozulur və bəzən hətta müəllifin özü üçün belə oxuma çətinləşir. Bu vəziyyət ərəb şriftinin qrafik xarakteri, nöqtələr sistemi və çap ilə əlyazma arasındakı yaxınlıqla izah edilir.

Latın şriftinin tərəfdarları ərəb yazısını tənqid edərkən onun çap üçün ayrıca qrafik formalarının olmamasını əsas arqument kimi irəli sürürlər. Lakin latın sistemindən istifadə edən ölkələrdə bəzi linqvist və pedaqoqlar əks mövqedən çıxış edərək çap mətni ilə əlyazmanın bir-birinə daha da yaxınlaşdırılmasını təklif edirlər. Məsələn, Tomson rus yazısı nəzəriyyəsinə dair tədqiqatında çap üçün kursiv hərflərin əsas şrift kimi tətbiqini tövsiyə edir; məqsəd oxu prosesinin vahid mexanizmini formalaşdırmaq və düzbucaqlı mətbəə hərflərinin oxunu çətinləşdirən təsirini minimuma endirməkdir.

Bir çox latın şrift tərəfdarları ərəb yazısını sağdan sola yazıldığı üçün tənqid edirdilər. Lakin müəllifin qənaətinə görə, bu problem şriftdə deyil, insan əzələlərinin təbiətindədir. Latın sistemi hər hərf üçün nisbətən böyük əl hərəkətləri tələb edir, ərəb hərfləri isə stenoqrafik işarələr kimi, demək olar ki, ziqzaq hərəkətlərə çevrilir. Ərəb yazısının bəzi çatışmazlıqları mövcuddur: üst-alt nöqtələr, bəzi hərflərin növbəti hərflə birləşməməsi və s. Lakin bütün əl hərəkətləri, nöqtə qoyma və geri qayıtma əməliyyatları nəzərə alındıqda, yazı sürəti latın sistemindən təxminən 30% yüksəkdir ki, bu da ərəb yazısının bəzi texniki çatışmazlıqlarını kompensasiya edir.

Latın tərəfdarları latın şriftlərini fonetik orfoqrafiya baxımından müqayisə edərkən, ərəb şriftini min illik köhnə vəziyyətlə müqayisə edirlər. Onlar latın sisteminin üstün olduğunu bəyan edir və dəyişiklik üçün hazır olduqlarını bildirirlər. Bu isə şimal türkləri arasında təəccüb doğurur. Türklərin savad göstəricisi 5–25% arasında dəyişir ki, bu da göstərir ki, savad səviyyəsi şriftdən asılı deyil, çünki bütün oxucular eyni ərəb şriftindən istifadə edir.

Şrift dəyişdirildikdə ya hər kəsi yenidən öyrətmək, ya da bir neçə nəsil üçün məktəblərdə və çap məhsullarında paralel iki yazı sistemi tətbiq etmək lazım gələcək. Əlavə olaraq, rus savadının öyrədilməsi nəzərə alınarsa, uşaqların qarşısında üç fərqli yazı sistemi və söz işarələri duracaq ki, bu da maliyyə baxımından çətinlik yaradacaq.

Əlifbanın əlçatanlığını müqayisəli şəkildə yoxlamaq üçün iki əsas metod istifadə olunur: səslə öyrətmə və bütöv söz metodu. Səslə öyrətmə metodunda hər hərfin istifadə olunan variantları əhəmiyyət daşıyır. Latın sistemində hər hərf üçün dörd variant mövcuddur (iki əl yazısı, iki çap). Ərəb əlifbasında isə 13 hərf üçün iki, qalan hərflər üçün dörd variant mövcuddur. Bu baxımdan, səslə öyrənmə metodunda ərəb şrifti oxumağı daha əlçatan edir və onu latın əlifbasından üstün hesab etmək olar.

Beynəlxalq yazının ümumiliyi məsələsi isə az əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda ayrı dillərin ləğv olunması və beynəlxalq dilin yaradılması üçün real əsaslar yoxdur. Gələcəkdə beynəlxalq dil yaranarsa, o öz əlifbası ilə gələcək və bilinmir ki, bu latın şrifti olacaq, ya daha yaxşı tənqidə davamlı yeni bir əlifba.

Əsas məsələ isə, bir dil və ya yaxın qohum dillərə malik xalqlar üçün iki fərqli yazı sisteminin olmamasıdır. Əks halda mədəni və iqtisadi əlaqələr çətinləşir. Bir əlifba sayəsində dil yaxınlığı mədəni dəyərlərin kütləvi mübadiləsi mümkündür. Türklər üçün bu əlifba ərəb şriftidir. Qalimcan Şərəf latın və ərəb qrafik sistemlərinin müqayisəsində ərəb əlifbasının kütləvi və mədəni baxımdan daha əhəmiyyətli olduğunu qeyd edir. Nəticə olaraq, latın əlifbasına keçidin bir neçə il ərzində mədəni və iqtisadi inkişafı ləngidəcəyi, türk-tatar xalqlarının tərəqqisini əngəlləyəcəyi vurğulanır.

* * *

Qalimcan Şərəfin çıxışının əsas fərqləndirici cəhəti onun emosional-ideoloji çağırışlardan çox empirik-tarixi reallığa söykənməsidir. O, əlifba məsələsinə: normativ (“belə olmalıdır”), inqilabi-romantik, yaxud mədəni-mifoloji yanaşmadan deyil, tarixi bölgü və faktiki vəziyyətin inventarlaşdırılması mövqeyindən baxır. Burada əlifba problemi sosial məsələ kimi təqdim olunur. Qalimcan Şərəf türkdilli xalqların yazı tarixini iki böyük mədəni-siyasi orbit üzrə təsnif edir: 1.Ərəb qrafikası orbitində olanlar (90%) islam mədəniyyəti, Şərq təhsil modeli, ruhani-elitar savadlılıq ənənəsi; 2.Rus qrafikası orbitində olan azlıq pravoslavlıq, rus imperiya idarəçiliyi, erkən sekulyar məktəb sistemi. Bu bölgü göstərir ki, latın qrafikası tarixi nə dini, nə imperiya, nə də uzunmüddətli lokal ənənəyə söykənir. Bu nöqtədə onun mövqeyi Qorxmasov və Məmmədzadədən fərqlənir: hər ikisi latın əlifbasını tarixi zərurət kimi deyil, radikal struktur dəyişikliyi kimi təqdim edir.

Şərəfin yakut təcrübəsini xüsusi vurğulaması metodoloji cəhətdən optimizmdir: yakutların rus → latın keçidi texniki irəliləyiş yaradır, lakin mədəni miqyas baxımından məhduddur. Burada müəllif dolayısı ilə xəbərdarlıq edir ki, kiçik, periferiya xalqlarının təcrübəsi böyük, mədəni cəhətdən inkişaf etmiş xalqlar üçün avtomatik model ola bilməz. Bu fikir erkən sovet modernizminin bəzən rast gəlinən “bir model hamıya uyğundur” yanaşmasına qarşı aydın etirazdır. Q.Şərəfin mühüm müşahidələrindən biri budur ki, ərəb əlifbasından imtina etmək istəyənlər var, lakin rus əlifbasına keçidi müdafiə edənlər faktiki olaraq yoxdur. Bu fakt göstərir ki, rus qrafikası texniki baxımdan qəbulu mümkün olsa da, mədəni-siyasi baxımdan qəbulolunmazdır. Beləliklə, seçim real olaraq iki deyil, məcburi olaraq üç mərhələlidir: ərəb əlifbasında qalmaq, rus qrafikasına tabe olmaq, latın əlifbasına keçid etmək. Latın qrafikasını o, azad, lakin riskli seçim kimi izah edir.

(ardı var)

Nadir MƏMMƏDLİ,
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor