“XalqTV”-nin qonağı ədəbiyyatşünas Tərlan Quliyevdir

Həyatın güzgüsü olan ədəbiyyat onun gerçəkləri ilə bərabər, insanların arzu-istəklərini, xəyallar aləmini də əks etdirir. Poeziya, nəsr və dramaturgiya əsərləri oxucu zövqlərinin inkişafına xidmət göstərir, onların mənəvi aləmini zənginləşdirir. Ədəbiyyatşünaslıq isə bu sahələrin tarixi, uğur və hədəflərin tədqiqi, inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlı araşdırmalar aparır, zamanın tələbləri kontekstində yönləndirmə ilə məşğul olur. 

Ədəbiyyatımızın qarşısında du­ran vəzifələrin müəyyənləşdirilməsi bu sahə üçün daim aktualdır. “Xalq TV”-nin studiyasında Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının hu­manitar elmlər kafedrasının müdiri, fi­lologiya üzrə elmlər doktoru, professor Tərlan Quliyevlə söhbətimiz çağdaş poeziyamızın, o cümlədən onun geniş tədqiq etdiyi əruz vəzninin hazırkı du­rumu haqqındadır. 

– Tərlan müəllim, bilirik ki, sizin Azərbaycan klassik poeziyası, xü­susilə də əruz vəzni haqqında ciddi araşdırmalarınız var. “Anadilli şei­rimizin poetik inkişaf yolu”, “Əruz və qafiyəşünaslıq tarixi”, “Əruzun təcrübi məsələləri” kimi kitabla­rın müəllifisiniz. Eyni zamanda, siz “Kitabi Dədə Qorqud”un Vatikan nüsxəsinin tədqiqatçısısınız. Şəm­səddin Məhəmməd bin Qeys ər-Ra­zinin “Əl-Möcəm” əsəri ilə bağlı araşdırmalarınız da diqqətə layiqdir. Ümumiyyətlə, ədəbiyyatşünas kimi klassik söz sənətimiz və çağdaş ədəbi proses barədə nə deyə bilər­siniz? 

– Biz mənəvi oksigenimizi elm, təhsil vasitəsilə ədəbiyyatdan alanla­rıq. Əgər 2-ci dəfə dünyaya gəlmək şansımız olsaydı, bütün çətinliklərə baxmayaraq, yenə də bu sahəni seçər­dik. Missiyamız ədəbiyyatın, dilin, ədə­bi-elmi fikrin tarixi və bugünü haqqında xalqımıza yeni məlumatlar çatdırmaq­dır. Qeyd etdiyiniz kimi, mən əsasən əruz vəznini araşdırıram. Doğrudur, əruz vəzni ərəb mənşəlidir, amma Nizamidən üzübəri, bizim böyük şa­irlərimiz onun inkişafına milli töhfələr veriblər. Dahi Nizami fars dilində, fars əruzunda elə işlər görüb ki, öz ana di­lində yazan fars şairləri onu bacarma­yıblar. “Nizami İli”ndə “Nizami Gəncəvi – səri bəhri” adlı bir məqalə yazmışdım. Orada göstərmişdim ki, bu, çox yüngül bəhrdir və bu bəhrdə irfani-fəlsəfi bir poema yazmaq çox çətindir. Amma Ni­zami bunu edib və farsdilli ədəbiyyatda böyük bir ənənənin əsasını qoyub. Bi­zim Nizaminin yaradıcılığı fars ədəbiy­yatı üçün bir dərsdir, məktəbdir. 

Nizamidən sonra Nəsimi, daha sonra Füzuli əruzu dilimizə o qədər gözəl uyğunlaşdırıblar ki, sonrakı dövr şairlərinin ana dilimizdə, əruz vəznində yazdığı şerlər bizə bu qədər doğma gə­lir. Burda artıq deyə bilmirsən ki, əruz gəlmədir, alınmadır. Bu, həm də bizim şairlərimizin çox böyük istedadı sayə­sində mümkün olub. 

– Əsasən, hecada yazan şairlə­rimizin də gözəl qəzəlləri olub və var. Molla Pənah Vaqif bunun heç də asan bir iş olmadığını vurğulasa da, özü gözəl nümunələr yaradıb. Bir şeirində təvazökarlıqla yazmışdı: 

Xəyal etmişdi Vaqif kim, rəvan bir xoş qəzəl yazsın,

Rəvan olmuşdu qasid kim, bunu ancaq xəyal etdi. 

Lakin şair bu çətinliyin  öhdəsindən bacarıqla gəlib...

– Elədir ki, var. Həqiqətən də, qəlibi çox olan əruz dünya ədəbiyyatında iş­lənən ən kamil vəznlərdən biridir. Əru­zun iki növü var. Biri şairlərin istifadə etdiyi təcrübi əruzdur, digəri də nəzəri əruz. İkincisi ilə biz şairlərin istifadə et­diyi əruzu elmi cəhətdən tədqiqata cəlb edirik. Əgər hansısa bir qəzəldə yanlış­lıq olub-olmadığını yoxlamağa ehtiyac yaransa, elmin bu qoluna müraciət et­mək lazımdır. Nəzəri əruzun banisi 8-ci əsr dahi ərəb filoloqu Xəlil ibn Əhməd­dir. O, elə bir nəzəri sistem yaradıb ki, burada 3-cü şəxsin fikrini soruşmağa ehtiyac yoxdur. Qəlibləri qoyduqda şe­irin ölçülərə üyğun olub-olmaması üzə çıxır. Sonradan əruzdan əsər yazan alimlər bu nəzəriyyəni şeirin tərəzisi, ölçü vahidi kimi qəbul edirdi.

– Universitet illərindən onu da xatırlayırıq ki, bəhrlərin qəlibləri “failatun, failatun, failun” formaları asan qavranılsın deyə bəzi tətdiqat­çılar onu “dil qələm dil, dil qələm dil, dil qələm” kimi ifadələrlə əvəz ediblər... 

– Bunu mənim ustadım Əkrəm Cəfər edib. Brinci variantdakı sözlərin hamısı məzmunsuzdur. Əkrəm Çəfərin yanaşması isə özünəməxsusdur. Ta­rixdə də belə yanaşmalara rast gəmək münkündür. “Tən tənə, tən tən tənə”, “dah dadah, dahdah dadah” kimi nü­munələr də var. 

– Bu yol bizi aparıb meyxanaya çıxarmaz ki?

– Çıxarar. Əruzda, bütövlükdə, 19 bəhr var. Azərbaycan şairləri bunun 12-dən istifadə ediblər. Bunlar Əkrəm Cəfərin tədqiqatlarında qeyd edilib. O, ömrünün sonunadək əruzu, Azərbay­can qəzəllərini araşdırırdı. Gözdən qa­çan, diqqətdən kənarda qalan vəznləri tapıb üzə çıxarırdı. Geniş istifadə edil­məyən bəhrlərdə yazılan şeirlər bizim dilimizdə çox ağır, ləng səslənir, onlar ərəb dilinə daha çox uyğundur. Məhz buna görə də şairlərimiz nümunəsi çox olan bəhrlərdən istifadə ediblər. Məsələn, Səməd Vurğun yaradıcılığın­da cəmi iki bəhr var: həcəz və rəməl. 

– Səməd Vurğunun özünə ustad saydığı Molla Pənah Vaqifin əruz ya­radıcılığı barədə bir-iki kəlmə deyər­diniz. Əksəriyyət onu heca vəznində yazan şair, qoşma, gəraylı, təcnis ustası kimi tanıyır. Amma Vaqifin əruzda da mükəmməl qəzəlləri var. 

– Xalqımızın poetik təfəkkürü ilə fəxr etmək olar. Bizim şairlərimiz həm əruzda, həm də heca vəznində gözəl əsərlər yazıblar. Bu hər xalqın söz us­tasının bacardığı bir iş deyil. İlk dəfə Xətai həm hecada, həm də əruzda yazıb. Vaqif isə bu ənənəni daha da inkişaf etdirdi və yüksək zirvəyə çat­dırdı. Vaqif heca vəznində ayrı bir us­tadlıq səviyəsindədir, əruzda ayrı. Hər iki vəzndə belə mükəmməl olmaq mö­cüzəyə bərabərdir. Vaqif heca vəzinli ədəbiyyatımızn istiqamətini dəyişdi, lakin əruz vəznində klassikaya sadiq qaldı.

– Tərlan müəllim, bu söhbətimiz Şuşada Vaqif Poeziya Günlərinə tə­sadüf edir. Buradan həmin poeziya bayramının iştirakçılarına, çağdaş qələm sahiblərimizə üz tutmalı ol­saydınız, nə deyərdiniz?

– Əvvəla, fəxr edirəm ki, 44 günlük Zəfər yürüşü ilə rəşadətli ordumuz Qa­rabağı erməni işğalından azad etdi və bütün nailiyyətlərlə yanaşı, Vaqif Poe­ziya Günləri də bərpa olundu. Amma igidlərimiz bu qələbə naminə canların­dan keçdilər, ana və bacılarımız gözü­yaşlı qaldılar. Qoy, qələm sahiblərimiz, bax bu barədə daha böyük, mükəm­məl əsərlər yazsınlar. 

– Maraqlı müsahibəyə görə sağ olun!

Əli NƏCƏFXANLI,
“Xalq qəzeti”