(əvvəli qəzetin 11, 15, 21 aprel və 2 may 2026-cı il tarixli saylarında)

“Yeni yol” qəzeti,
4 mart səhər iclası

Əlifba haqqında məruzə üzərinə mübahisə

Kosijev yoldaşın çıxışı

Kalmık cümhuriyyəti müməssili Kosijev yoldaş qurultayı kalmık xalqı tərəfindən təbrik edib dedi ki, kalmıklar mükəmməl yeni əlifba axtarırkən, yuxarıdan aşağı, yazmaq prinsipindən rus yazısına keçdilər. Fəqət indi ümumtürk-tatar xalqları üçün vahid əlifbaya keçmək lüzumundan irəli gələrək onlar digər qardaş xalqların qəbul edəcəkləri əlifbaya keçməyə razıdırlar.

Natiqin zənninə görə ən hazır və mükəmməl əlifba latın əlifbasıdır.

Qaraçaylılar müməssili İslam Qaraçaylı və çuvaşlar müməssili Sabaşkin və İvanov latın əlifbası faydasına çıxışda bulundular.

* * *

Kalmık nümayəndəsi Kosijev: Kalmık xalqının əvvəlcə rus yazısına keçdiyini, amma indi türk-tatar xalqları üçün vahid əlifbanın zəruriliyi səbəbindən digər qardaş xalqların qəbul edəcəyi latın əlifbasına keçməyə razı olduqlarını vurğulayır. O hesab edir ki, latın əlifbası ən hazır və mükəmməl seçimdir. Qaraçaylı və çuvaş nümayəndələr: İslam Qaraçaylı (qaraçaylılar), Sabaşkin və İvanov (Çuvaşlar) latın əlifbasının üstünlüklərini müdafiə edərək, onun faydalı olduğunu bildirirlər.

Korkmazov yoldaşın çıxışı

Sonra latın əlifbasını müdafiə üzrə Korkmazov yoldaş atəşin bir nitq söyləyərək dedi: “Əlifba məsələsi texnika və mədəniyyət məsələsidir. İslahçılar yeni əlifbadan öz məqsədləri üçün bir texniki alət kimi istifadə etmək istəyirlər. Bizim istəyimiz nədir?

Biz texnikaya malik olmaq və zəhmətkeş kütlə üçün məsələnin həll edilməsini arzu edəriz.

Biz bu aləti bizi istismar edən düşmənlərimiz olan imperializm və kapitalizmin əlindən almaq istəyiriz. Bundan istifadə etməklə biz texnikamızın yüksəlməsi və bizi bu və ya digər şərtlər daxilində olaraq qecmələrə çakdırmağa və bəşəriyyətlə bərabər addım atmaqla bəşəri olmağımız arzusundayız.

* * *

Korkmazovun çıxışı əlifba məsələsini sırf qrafik və ya dilçilik problemi kimi deyil, texnika, mədəniyyət və siyasi mübarizə kontekstində izah edir. O, islahçıların əlifbaya instrumental yanaşmasını tənqid edərək, latın əlifbasını zəhmətkeş kütlənin maariflənməsi və texniki inkişafın demokratikləşdirilməsi vasitəsi kimi təqdim edir. Nitqdə texnologiyanın imperializm və kapitalizmin inhisarından çıxarılması ideyası ön plana çəkilir; yeni əlifba bu mənada, mədəni müstəqillik və sosial bərabərlik aləti kimi şərh olunur.

Beləliklə, bu çıxış göstərir ki, qurultayda latın əlifbasının müdafiəsi təkcə praktik səmərəlilik arqumentlərinə deyil, həm də sosialist ideologiyasına uyğun olaraq “ümumbəşəri tərəqqiyə qoşulma” ideyasına əsaslanır. Əlifba seçimi burada milli mədəniyyəti qorumaqla yanaşı, onu dünya mədəni və texniki inkişafı ilə eyni ritmdə hərəkət etdirən strateji qərar kimi dəyərləndirilir.

Ağamalıoğlunun çıxışı

Sonra Ağamalıoğlu çıxışda bulunaraq latın əlifbası əleyhinə olanlara və xüsusən kazaklara etiraz etdi. “Yeni əlifbanın qəbulu ilə 500 illik ədəbiyyatı itirəriz” deyən kazaklar bilməlidirlər ki, digər qonşu cümhuriyyətlər, o cümlədən Azərbaycanın da özünəməxsus keçmişdən ədəbiyyatı vardır. Qardaş rus xalqı da yeni əlifba qəbul edərkən keçmişdən ayrılmaq fikrində öz ədəbiyyatına zərər vermədi.

Əksinə olaraq ümumi savadlılıq yolu ilə ədədbiyyatı canlandırmaq və onu xalq malı etmək mümkündür. Bunu isə savadın yayılışı işini yüngülləşdirən əlifba dəyişməsi işi ilə yapmak mümkündür.

Ağamalıoğlu yoldaş ərəb əlifbasının yarımçıq islahının yararlı olmadığını sübut üçün Azərbaycanda teatro sahəsində görülən tədbiri məlum etdi. O da qadın yoxluğunda səhnədə qadın yerinə erkəyin oynaması idi ki, erkəklərin qadın rolunda çıxmasını qadağan etməklə, inqilabçılıqla onu bərtərəf etdik.

İndi ərəb əlifbasının da başında bu facianə komediya vardır. Kazanlı yoldaşlarımız ərəb əlifbasının dəyişməsilə bir tərəfdən əskilik ilə əlaqə saxlamaq, digər tərəfdən müasir ehtiyacı təmin etmək arzu edirlər. Onlar mümkün olmayan şey yapırlar.

Ağamalıoğlu ərəb əlifbasının elmi surətdə yaramazlığını sübut edərək ərəbçilərin tarixdən və millətdən ayrılma deyə sübutlarına keçir. Bu prinsip doğrudur. Fəqət bu prinsipi daha kölgədə bırakan proletariya inqilabi yaradıcılığının böyük dövrüdür.

Bu dövrün tələbi zəhmətkeş kütləsinin mənafeyi, bəşəriyyətin bərabərliyi və köləliyin məhvidir.

Bununla Türkoloji Qurultayın on üçüncü iclası qapanır.

* * *

Bu parça qurultaydakı latın əlifbası müdafiəsinin ideoloji və praktik əsaslarını açıq şəkildə göstərir. Ağamalıoğlu çıxışında iki əsas məqamı vurğulayır:

1. Keçmişə bağlılıq arqumenti – Kazakların “500 illik ədəbiyyatı itirərik” iddiası əsaslı deyil. O göstərir ki, digər türk-tatar cümhuriyyətləri və hətta rus xalqı da keçmiş ədəbiyyatını qoruyaraq yeni əlifbaya keçmişdir. Burada mesaj budur: tarixi mirasın qorunması əlifba dəyişməsinə mane olmamalıdır,; əksinə, ədəbiyyatı daha geniş kütləyə açmaq və onu xalq malı etmək üçün vasitədir.

2. Ərəb əlifbasının praktik və elmi yararsızlığını Ağamalıoğlu teatr nümunəsi ilə vurğulayır, teatrda qadın rolunu kişilərin oynaması kimi absurd məhdudiyyətlər, ərəb əlifbasının yarımçıq islahı ilə müqayisə edilir. Ərəb əlifbasını dəyişdirməyə çalışmaq həm keçmişlə əlaqə saxlamaq, həm də müasir ehtiyacı ödəmək istəyi ilə qeyri-mümkün bir işdir.

Çıxışın ideoloji tərəfi isə proletar inqilabının sosial və bəşəri tələbləri ilə bağlıdır: əlifba dəyişikliyi yalnız texniki və mədəni addım deyil, həm də zəhmətkeş kütlənin maraqlarını, bərabərliyi və köləliyin ləğvini təmin edən inqilabi tədbirdir.

Ağamalıoğlu çıxışı ilə göstərir ki, latın əlifbası həm elmi-mədəni, həm sosial-siyasi, həm də inqilabi məqsədlərə xidmət edən optimal vasitədir, ərəb əlifbasına sadiqlik isə həm praktik, həm də ideoloji cəhətdən köhnəlmişdir.

Mübahisə

İclas Cəbiyevin sədrliyi ilə açılır. Mübahisələr davam edir.

İclas Tatarıstan cümhuriyyətinin müməssili Alimcan Şərəfin çıxışı ilə açılır. Alimcan Şərəf latın əlifbası tərəfdarlarının bəzi sübutlarını yalana çıxarır. Natiqlərin göstərdikləri rəqəmlərin doğru olmadığını irəli sürərək professor Jirkov, Yakovlev və nəhayət, azərbaycanlılar əleyhinə çıxır.

Azərbaycanın əldə etdiyi təcrübə təhkikə jayandır. Hərgah başqa cümhuriyyətlərdə digər istiqamət, cərəyan vardırsa, o, məzgur yol ilə getməlidir.

Ömər Əliyev yoldaşın çıxışı

Ömər Əliyev yoldaş uzun sürən nitqində Şərəf yoldaşın sübutlarını yalana çıxarır. Onun 40 tələbə ilə təyin etdiyi elmi prinsiplər latın hərfləri üçün çoxdan təyin edilmişdir. Yazısı latınlaşdırıldıqda qəbul etdiyimiz əsas prinsiplər bunlardır:

1. Dildəki hər bir səs üçün bir işarə təyin etmək.

2. Bu işarələr ya latın və ya bəzi xətlərlə qayrılmış olmalıdır.

3. Siyasi təsəvvüratla rus hərfləri kullanmamalı.

4. Məzgur dilə daxil olan xarici sözlər üçün işarə təyininə yol verməməli.

5. İşarələr arasında eyniyyət (bənzətmək) olmamalıdır.

6. Xətt altında və ya üstündə işarə qoymaqdan qaçmalı.

7. Bir səs üçün iki və ya üç hərfdən qaçmalı.

8. Hər latın işarələrinə mümkün olduqca onun əsl əhəmiyyətini göstərməli.

9. Səssiz hərfləri göstərmək üçün xüsusi hərf təyin etməli və bütün mədəni dillərdə olduğu kimi, o hərf 2 dəfə təkrar olunmalıdır.

10. Sözün əvvəlində və axırında gələn səssiz hərflərin sabitliyi üçün xüsusi işarələr qoymamalı.

11. Bənzər və yaxın səsləri ayırmaqdan ötrü xəttin altında və üstündə işarələr az olmalı və olacağı təqdirdə onun şəklinin asan olmasına fikir verilməlidir.

Natiq sonra latın əlifbasının xüsusiyyətindən danışaraq göstərir ki, bu, internasionaldır. Bütün Qərbi Avropa, Amerika, Avstraliya və əqrəba xalqlardan yakutlar, macarlar, albanlar, türk çərkəzlər, osetinlər və Türkiyənin mədəni xalqları, Hindistan, Misir, Mərakeş bu əlifbadan istifadə edir. İkinci olaraq, bu əlifba müasir pedaqoji və orfoqrafiya elmlərinin tələbinə cavab verir.

Nəhayət, üçüncü, nəşriyyat işinin iqtisadi və ucuzlaşmasıdır.

* * *

Ömər Əliyev çıxışında göstərir ki, hər səsə bir işarə təyin etmək latın əlifbasının fonetik dəqiqliyini təmin edir. Bu, müasir fonologiyanın prinsiplərinə uyğun yanaşmadır, çünki hər səsin tək bir simvolla ifadəsi yazının öyrənilməsini sürətləndirir və səhv oxuma riskini minimuma endirir. Əlavə olaraq: xarici sözlər üçün xüsusi işarələrin qadağan olunması dilin morfoloji və fonetik bütövlüyünü qoruyur; hərflərin alt və üstündə işarələrin azaldılması və bənzər səslərin vizual olaraq ayırd edilməsi oxuma sürətini və vizual tanınma asanlığını artırır.

Bu prinsiplər, lingvistik normalar və pedaqoji metodika baxımından əlifbanın müasir təlim-tədris üçün optimallaşdırıldığını göstərir:

– Latın əlifbası nəşriyyat texnikası üçün uyğundur. Bu, tipografiya və çap texnologiyası ilə əlaqədar real bir elmi-texniki arqumentdir. Ərəb əlifbasının mürəkkəb bağlanmaları və nöqtələri çap prosesini çətinləşdirir, xərcləri artırır, latın sistemi isə texniki baxımdan sadə və universal bir alətdir.

– Latın əlifbasının beynəlmiləl xarakteri vurğulanır. Bu, mədəni və qlobal inteqrasiya arqumentidir: dil yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, həm də elm və mədəniyyətin paylaşılması üçün bir vasitədir.

– Latın əlifbasının tətbiqi savadlanma müddətini qısaldır (ərəb əlifbası ilə müqayisədə). Bu, təhsil səmərəliliyinin artırılması və əhalinin ümumi savadlılıq səviyyəsinin yüksəldilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

– Sosial arqument – əlifba inqilabı yalnız yazı sisteminin dəyişməsi deyil, həm də zəhmətkeş kütlənin mədəni və ictimai inkişafı üçün bir vasitədir. Bu, sovet ideologiyasının dil siyasəti ilə uyğunlaşır, yeni əlifba milli mədəniyyətin qorunması ilə bərabər, həm də sosialist transformasiyanı gücləndirir.

Ömər Əliyevin çıxışı ərəb əlifbasının fonetik və texniki çatışmazlıqlarını vurğulayır, lakin burada tarixi və mədəni-mənəvi itkilər məsələsi bir qədər arxa plana çəkilib. Yəni qədim ədəbiyyatın qorunması və keçmişin mədəni irsinin əlifba dəyişikliklərindən nə dərəcədə təsirlənəcəyi tam elmi təhlil olunmayıb. Latın əlifbasının “universallığı” arqumenti qismən ideoloji rəng daşıyır – Avropa və Qərb xalqları ilə əlaqə vurğulanır, lakin bu yanaşma dil siyasəti və mədəni müstəqillik arasında tarazlığın akademik baxımdan daha dərindən analizini tələb edir.

Ömər Əliyevin çıxışı linqvistik, pedaqoji və texniki arqumentləri sistemləşdirir, latın əlifbasının tətbiqinin elmi əsaslarını göstərir. Bu çıxış həm fonetik uyğunluq, həm tədris səmərəliliyi, həm də texniki və qlobal inteqrasiya baxımından müasir əlifba islahatlarının legitimliyini təsdiq edir. Elmi-akademik baxımdan mətn dilçilik, təhsil və texnologiya perspektivlərini birləşdirir, lakin tarixi-mədəni riskləri və keçmiş ədəbiyyatın qorunmasını daha dərindən analizetmə ehtiyacı qalır.

Professor Jirkovun çıxışı

Əlifba məsələsi ərəb əlifbasının çıxarılması və latın əlifbasına keçirilməsi məsələsi deyildir. Ərəb əlifbası yaşayır və uzun zaman da yaşayacaqdır. Latın əlifbası da həyata keçir və yaşayacaqdır. Bunun üçün məsələyə varlığı ilə baxmalı və onun nöqsan və həyatiliyi bulunmalıdır.

Şərəf yoldaş ərəb əlifbasının yaxşı tərəflərini irəli sürdüsə də, məruzəsi yenə sübutlu çıxmadı. Bu, Şərəfin təqsiri deyildir, ərəb əlifbası özü yararlıqdan az-çox məhrumdur.

Kazanlılar üçün gətirilən sübutlar azərbaycanlılar üçün sübut olmaz. Azərbaycanda təcrübə görülür. Bu təcrübə yalnız bu yığıncaq üçün deyil, Yaponiya və Çin üçün də maraqlıdır. Bunu nəhayətə qədər təcrübələrin nəticəsi meydana çıxana qədər aparmaq lazımdır. İnsanlıq nöqteyi-nəzərindən bu təcrübəyə yardım etmək lazımdır.

Bəlkə, yanılıram, fəqət bunun müvəffəq olmasına sübutlar vardır. Bu təcrübələr yalana çıxarılacağı zaman mənim dediyimi də yalana çıxarmaq mümkündür.

* * *

Mətn vurğulayır ki, ərəb əlifbası və latın əlifbası bir-birinin əleyhinə deyil, hər ikisi yaşayır və yaşamalıdır. Burada əsas arqument “varlıq və funksionallıq prinsipi”dir: əlifbanın qiymətləndirilməsi onun məcburi əvəzlənməsi ilə deyil, praktik yararlılığı və çatışmazlıqları əsasında aparılmalıdır. Bu, akademik baxışda əlifba siyasətinə daha obyektiv yanaşma sayılır: təkcə ideoloji və ya tarixi arqumentlərlə deyil, dilin fonetik, texniki və pedaqoji ehtiyacları ilə ölçülür.

Qeyd edilir ki, Şərəf yoldaş ərəb əlifbasının üstün tərəflərini irəli sürsə də, sübutlu nəticə əldə edilmədi. Burada əsas akademik fikir budur ki, ərəb əlifbasının yararlılığı məhduddur, xüsusilə fonetik uyğunluq və tədris, geniş kütləyə öyrədilməsi baxımından. Bu, əslində, eksperimental və müqayisəli dilçilik metodologiyasına uyğun yanaşmadır: bir əlifbanın müsbət cəhətləri olsa da, tətbiqi təcrübələr nəticəsində effektivliyi ölçülməlidir.

Mətn göstərir ki, müxtəlif regionlarda fərqli nəticələr əldə olunur. Bu arqumentlər Azərbaycanda keçərli olmaya bilər. Deməli, dil və mədəniyyət spesifikliyi nəzərə alınmalıdır. Əlifba islahatının uğuru regional praktikaya və xalqın savad səviyyəsinə bağlıdır. Yanaşma lokal təcrübə metodologiyası kimi dəyərlidir və qlobal nəticələr çıxarmazdan əvvəl yerli sınaqların aparılmasını tələb edir.

Vurğulanır ki, təcrübə yalnız bu yığıncaq üçün deyil, Yaponiya və Çin kimi digər mədəniyyətlər üçün də maraqlıdır. Buradan iki dəyər alınır:

– Eksperimental nəticələrin paylaşılması qlobal elm prinsiplərinə uyğundur.

– İnsanlıq və təhsil perspektivi: əlifba islahı yalnız texniki yox, həm də sosial və humanist məqsəd üçün aparılmalıdır.

Bu, lingvistik inqilabın yalnız milli yox, beynəlxalq faydaları olduğunu göstərir.

Professor Yakovlevin çıxışı

Şərəfin sübutlarını təhlil edərək Yakovlev göstərir ki, sübut olmadığı halda sübut etmək adətdir. Şərəf deyir ki, professor Yakovlev və Jirkovun qəlbində ruslaşdırma sirri vardır. Şərəfin dedikləri yanlışdır, burada Şərq xalqlarının irəli gəlmiş işçiləri də vardır ki, latın əlifbası fikrini müdafiə edirlər. Yalnız mənim nəşr olunan əsərlərim deyil, Şimali Qafqaziyada fəaliyyətim də bunu göstərir. Biz orada təcavüz zamanı daxil olan və xalqın milli ruhuna müvafiq olmayan rus əlifbasını atdıq. O zamandan bəri latın əlifbası nöqteyi-nəzərində duraraq bu fikri irəli sürəcəyiz.

Burada maraqlı bir şey göstərmək istəyirəm. Başqırdlar latın əsaslı hərflərə keçməyi qərara almışlar; tarixə baxarsaq, başqırdlar Kazan türklərinin ədəbiyyatının təsiri altında olmuşlar. Bu göstərir ki, Kazan kimi mədəniyyət mərkəzi tərəfindən keçirilən ərəb əlifbası mədəni nüfuzu altında olan başqırdların torpağına keçmədi.

Milli yazıların inkişafı tarixi məsələsində professor göstərir ki, bu yaxın zamana qədər türk-tatar xalqları torpağında ərəb, rus və latın əsaslı hərflərlə məşğul olan adamlar bulunacaqdır. Rus əlifbası müsəlman olmayanlar arasında intisar tapacaqdır; müsəlman dünyasında isə latın əsasları tətbiq olunacaqdır. O, nisbətən əvəz edilmişdir. Bu yaxında latın əlifbası mühüm yer tutacağı Qırğızıstan, Başqırdıstan, Türkmənistandır. Təbii ki, əlifba məsələsini bu gün həll edib, yarın həyata keçirmək mümkün deyil.

Nəticədə, professor göstərmişdir ki, əlifbanın tərəqqisi türk xalqlarının öz əllərinə alıb, hazırlaşacaqları zatən mümkündür. Bu yolun əsası qurulmuşdur. Moskovda Şərq xalqlarının dilini və mədəniyyətini öyrənən Komitə təşkil olunmuşdur. Burada türk şöbəsi də vardır. Elmi işçiləri hazırlamaqdan ötrü komitəyə stependiya verilmişdir. Komitə bu stependiyaları millətlərin özündən gələn namizədlərə verilməsini qərara almışdır. Vəqt müsaidəsindən irəli gələrək hələlik 20 nəfər qəbul edilmişdir.

Gələn payızdan isə adi hala keçəcəkdir. Bunun sizin üçün böyük əhəmiyyəti vardır. Siz öz aranızdan güc qüvvələri ayırmalısınız. İştə bu zamandan etibarən aranızda canlı və səmərəli əlaqə ola bilər.

Bununla mübahisə bitir.

* * *

Qurultayda əlifba məsələsi, sadəcə, ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçmək deyil, tarixi, mədəni və texniki zərurət baxımından qiymətləndirilmişdir. Şərəf ərəb əlifbasının üstünlüklərini vurğulasa da, onun türk dillərinin fonetik tələblərinə cavab vermədiyi göstərildi. Yakovlev və digər tənqidçilər sübutların kifayət etmədiyini qeyd etdilər. Latın əlifbasının üstünlüyü səs-hərf uyğunluğu, sadə yazı sistemi, pedaqoji uyğunluq və nəşriyyatın asanlaşdırılması ilə əsaslandırıldı. Regional təcrübələr (Azərbaycan, Başqırdistan, Şimali Qafqaz) göstərdi ki, latın əlifbası geniş türk xalqları üçün həm praktik, həm də mədəni baxımdan effektivdir. Əlifba islahatı yalnız texniki alət kimi deyil, xalqın savadlılıq və mədəni inkişaf yolu kimi nəzərdən keçirilməlidir və bunun üçün mərkəzləşdirilmiş elmi dəstək və yerli ekspertlərin iştirakı vacibdir.

Mətn göstərir ki, Şərəfin sübutları kifayət qədər əsaslı deyildi və Yakovlev bunu “sübut olmadığı halda sübut etməyə çalışmaq” adəti kimi qiymətləndirir. Bu, akademik baxışda həqiqi elmi arqumentlərin vacibliyini vurğulayır: hipotez və iddialar empirik və ya tarixə əsaslanmalıdır. Şərəf isə ideoloji motivasiya və ruslaşdırma təsirini əsas gətirir. Burada qeyd edilir ki, təkcə ideoloji arqumentlər deyil, həm də praktik regional təcrübələr (məsələn, Şimali Qafqazdakı fəaliyyət) latın əlifbasının faydalılığını sübut edə bilər. Bu, siyasi və elmi arqumentlərin toqquşması məsələsini ortaya qoyur və akademik baxımdan maraqlı nümunədir: elmi diskussiya ilə ideoloji mövqelər bir-birinə qarışır. Latın əlifbasının tətbiqi yalnız texniki yox, həm də sosial və mədəni əsaslarla dəstəklənməlidir. Aydın olur ki, əlifba məsələsi təkcə bir günə həll edilə bilməz. Bu, dil və təhsil islahatlarının uzunmüddətli və mərhələli xarakterini vurğulayır. Latın əlifbasının tərəqqisi türk xalqlarının öz təşəbbüsü ilə aparılması zəruridir, amma bunun üçün mərkəzləşdirilmiş dəstək vacibdir – dil siyasətində planlı, elmi və sosial yanaşmanın önəmini göstərir.

Mətn vurğulayır ki, əlifbanın tərəqqisi artıq başlanmışdır və türk xalqlarının öz təşəbbüsü ilə davam etdirilməsi mümkündür.

Korkmazov yoldaşın çıxışı

Korkmazov yoldaş Azərbaycan nümayəndələri və Zaqafqaziya, Özbəkistan, Qırğızıstan, Dağıstan, Türkmənistan, Yakutstan cümhuriyyəti və Şimali Qafkaziya muxtar vilayətləri olan Qaraçay, Balkar, Kabardin, Çeçen, Adıgey-Çərkəz adından aşağıdakı təklifi irəli sürmüşdür:

1. Yeni türk əlifbasının ərəb və islah edilmiş ərəb əlifbasından yaxşılığı, texniki üstünlüyü və ərəb əlifbasına nisbətən böyük mədəni-tarixi tərəqqi üçün əhəmiyyətini nəzərə alan qurultay əlifbanı ayrı-ayrı türk-tatar cümhuriyyət və vilayətlərində hər bir cümhuriyyət və xalqın öz qaydası arzusu ilə olaraq keçilməsini lazım bilir.

2. Bununla əlaqədar olaraq, qurultay Azərbaycanda və Şuralar İttifaqının başqa cümhuriyyətlərində (Yakutiya, Qaraçay, Çərkəz, Kabardin və s.) yeni türk əlifbasına keçirilməsinə müsbət əhəmiyyəti görmək idi. Şuralar İttifaqının yuxarıda göstərilən cümhuriyyətlərdəki işi qeyd etməklə təbrik edir.

Qurultay türk-tatar xalqlarını öz aralarında da bunu keçirməkdən ötrü Azərbaycan, başqa cümhuriyyət və vilayətlərin təcrübə və metodlarını öyrənməsini lazım bilir.

Şərəf yoldaş da aşağıdakı qətnamə prosesini təqdim edir:

1. Hər iki – ərəb və latın əlifba sisteminin türk dillərinə xidmət edə biləcəyini.

2. Azərbaycanda latın sisteminin türk dillərinə tətbiqi sahəsində və Tatarıstanda da əski ərəb əlifbasının islahı yolunda görülən böyük işləri etiraf etməklə bu və ya digər sistemin türk dilləri üçün lüzumu məsələsinin həllini açıq burakmalı.

3. Heç olmasa, bu vaxta qədər ərəb sistemindən istifadə edən bütün türk dilləri üçün vahid hərf sistemi tətbiq edilməlidir ki, bu da İkinci Türkoloji Qurultay tərəfindən həll olunmalıdır.

4. İstər ərəb, istər latın sistemli bütün türk dilləri üçün bir əlifba düzəltməkdən ötrü biri islahçılardan, digəri latınçılardan olmaq üzrə iki komision təşkil olunmalıdır.

Ərəb xəttində isə islahın qəti prinsipləri seçilməsi və nisanlar arasında uyuşma olmalıdır.

Bundan sonra sədr elan edir ki, Korkmazov yoldaşın oxuduğu qətnaməyə başqırd nümayəndələri də ilhaq olunurlar.

Bu bəyanat alqışlara bais oldu.

Qətnamələr səsə qoyuldu.

Yeni əlifba əleyhinə olan qətnamə 101 səs aldı. Şərəfov yoldaşın qətnaməsi 7 səs aldı. 9 nəfər bitərəf qalmışdır.

Qətnamələri redaktə etməkdən ötrü 25 nəfərdən ibarət bir komisionun təşkil təklifi qəbul olunur. Bu komisiona Korkmazov, Cəbiyev, professor Yakovlev, professor Jirkov, Berdiyev, Məmmədzadə, Rəhmanov, Tyuryakulov, Tınıstanov, Baytursın, Şərəf, İbrahimov, Pavlov, İnaqamov, professor Çobanzadə, Sabaşkin, Sabirov, Əliyev, Maqsudov, Baraxov yoldaşlar seçilirlər.

Qurultay nümayəndələri məşhur türk şairi Nəvainin türk dövlət bürosunda 500 illik şənliyinə dəvət olundular.

Qurultay iclası bununla qapanır.

* * *

Bu mətn qurultayın əlifba məsələsində normativ qərar mərhələsini əks etdirir və müzakirələrin artıq ideoloji polemikadan hüquqi nəticəyə keçdiyini göstərir. Korkmazovun təklifi latın əsaslı yeni türk əlifbasının texniki üstünlüyünü və mədəni-tarixi tərəqqi baxımından effektivliyini əsas götürərək onu mərkəzdən məcburi deyil, respublikaların öz iradəsi və təcrübəsi əsasında tətbiqini tövsiyə edir. Bu yanaşma sovet milli siyasətinin “formaca milli, məzmunca müasir” prinsipinə uyğundur. Şərəfin alternativ qətnaməsi isə kompromisçi və prosesi təxirə salan xarakter daşıyır: ərəb və latın sistemlərinin paralel mümkünlüyü, vahid sistemin gələcək qurultaya ötürülməsi və ikili komissiya modeli təklif edilir. Səsvermənin nəticələri qurultayda latın əlifbasının üstün mövqe qazandığını, islahçı ərəb əlifbası xəttinin isə marginal qaldığını elmi-statistik şəkildə təsdiqləyir.

Komissiyanın yaradılması əlifba keçidinin elmi əsaslarla, kollektiv ekspertiza yolu ilə həyata keçiriləcəyini göstərir. Mətn, bütövlükdə, əlifba məsələsinin artıq elmi, pedaqoji və texniki konsensus müstəvisinə keçdiyini və Türkoloji Qurultayın bu sahədə tarixi qərarverici institut rolunu oynadığını nümayiş etdirir.

Bu mətn 1926-cı il Bakı Türkoloji Qurultayı çərçivəsində yeni türk əlifbası məsələsi ətrafında aparılan müzakirələrin ideoloji, elmi və siyasi mahiyyətini əks etdirir. Korkmazovun irəli sürdüyü təkliflər Sovet hakimiyyətinin türk-tatar xalqları arasında əlifba islahatı vasitəsilə mədəni modernləşmə və inzibati vahidləşmə siyasətini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Yeni türk (latın əsaslı) əlifbasının ərəb əlifbasına nisbətən texniki və mədəni üstünlüklərinin vurğulanması, əlifba məsələsinin təkcə dilçilik problemi deyil, eyni zamanda mədəni-tarixi tərəqqi aləti kimi dərk edildiyini göstərir. Bu yazı, eyni zamanda, Sovet məkanında türk xalqlarının dil siyasətində vahidlik və mərkəzləşmə meylini ortaya qoyur. Ayrı-ayrı respublika və muxtar vilayətlərin təcrübəsinin qarşılıqlı şəkildə öyrənilməsinin tövsiyə olunması, əlifba islahatının regional təşəbbüslərdən çıxarılaraq, ümumittifaq miqyasına daşınmasına xidmət etmişdir. Bu kontekstdə, Azərbaycan nümunəsinin xüsusi qeyd olunması Bakının latınlaşma prosesində pilot mərkəz rolunu oynadığını təsdiqləyir.

Alimcan Şərəfin təqdim etdiyi alternativ qətnamə isə qurultay daxilində əlifba məsələsinə daha ehtiyatlı və plüralist yanaşmanın mövcudluğunu göstərir. Həm ərəb, həm də latın əlifbalarının türk dillərinə xidmət edə bilməsi fikri, elmi kompromis axtarışının ifadəsidir. Lakin səsvermənin nəticələri bu mövqenin siyasi və ideoloji baxımdan zəif dəstək qazandığını ortaya qoyur və latınyönlü xəttin faktiki olaraq üstünlük təşkil etdiyini sübuta yetirir. Nəticə etibarilə, mətn Türkoloji Qurultayın yalnız dilçilik toplantısı olmadığını, eyni zamanda, Sovet milli siyasətinin mühüm ideoloji platformalarından biri kimi fəaliyyət göstərdiyini nümayiş etdirir. Əlifba məsələsi burada türk xalqlarının gələcək mədəni istiqamətini müəyyənləşdirən strateji qərar mexanizmi kimi çıxış edir.

(ardı var)

Nadir MƏMMƏDLİ,
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor