I məqalə

Şəhərləşmə proses kimi

İnsan övladı yalnız kollektiv formada mövcud ola və yaşaya bilir. Bu aksioma indi kimsə şübhə etmir. Lakin bəşəriyyətin qədim tarixindən başlayaraq birgəyaşam formasının daha uyğun ziddiyyətsiz axtarışı da dayanmamışdır. Buna insanların birgəyaşam nəticəsində yaratdıqları və “toplum” (və ya “cəmiyyət”) adlanan mövcudatlıq forması təhrik etməkdədir. 

Çünki insanların kollektiv olaraq birgə yaşamaq formaları genişləndikcə, miqyası artıqca və sosial həyatda funksionallığı yeni səviyyəyə yüksəldikcə rifahla yanaşı, çox müxtəlif xarakterli problemlər də meydana gəlir. Əsrlərdir ki, həmin problemlərin qarşılıqlı təsirləri müstəvisində meydana gələn sosial, siyasi, demoqrafik, iqtisadi, ekoloji, iqlim və birgəyaşam kültürünün inkişafı ciddi müzakirələrə yol açmaqdadır. 

XXI əsrin gəlişi ilə bu məsələ, sözün həqiqi mənasında, bəşəriyyəti ekzistensial seçim qarşısında qoymuşdur. Bununla bağlı ayrıca beynəlxalq qurumlar da yaradılmaqdadır. Hazırda problemin çox fundamental səviyyədə dünya dövlətləri tərəfindən çözülməsi üçün böyük ehtiyac yaranmışdır. Burada başlıca məsələlər şəhərsalma, urbanizasiya, şəhərlə kənd arasındakı ziddiyyətlərin həll edilməsi, demoqrafik dinamika ilə ekoloji mühitin qarşılıqlı əlaqəsi və digər faktorlarla bağlıdır.

Dunya miqyasında şəhərləşmə və şəhərlə kənd həyat tərzi arasında ziddiyyətlərin tarixi qədimə gedib çıxır. Tarixçilər hesab edirlər ki, 4000 il öncədən bu tendensiya mövcuddur. 1800-cü ilə qədər şəhər ərazilərində dünya əhalisinin 2,5% -i yaşayırdı. 200 il bundan əvvəl Avropa və Şimali Amerikada əsl ubranizasiya prosesi başlamışdır. Artıq 1900-cu ilə dünya əhalisinin 10%-i şəhərlərdə yaşayırdı. 1960-cı ildə bu rəqəm 34% idi. 1990-cı ilə əhalisinin sayı 10 milyon nəfərdən çox olan şəhərlərin sayı 10 idi. 2017-ci ildə isə onların sayı artıq 34-ü keçmişdi ki, bu da dünya əhalisinin 12%-i deməkdir. Deməli, insanların şəhərlərdə təmərküzləşməsi prosesi yüksək səviyyəyə çatmışdır.   

Bu qısa tarixi ekskurs göstərir ki, dünya üzrə şəhərləşmə çoxaspektli proses olaraq hər bir cəmiyyətin həyatına, onun təşkilinə və aqibətinə çox ciddi təsir edən faktora çevrilmişdir. Bu prosesin adekvat elmi dərki arxiəhəmiyyətli məsələdir. Bunları nəzərə alaraq bir sıra terminləri izah edək. 

“Şəhərləşmə” və ya şəhərlərin yaranması insanların kənd miqyasından daha geniş məkanda birgəyaşam formasına keçidini ifadə edir. Şəhərlər bununla həm ərazilərinə, həm də həyat tərzinə görə kəndlərdən həmişə fərqlənmişlər. Bunun əsas səbəbi şəhərlərdə daha çox insanın məskunlaşmasından yaranan münasibətlərin tənzimlənməsi, həyat şərtlərinin daha da ümumiləşməsi, şəhərlərin idarəedilməsi ilə bağlıdır. Qədim filosoflar məsələnin bu tərəfinə həmişə diqqət yetirmişlər (məsələn, Aristotel, Platon, Pifaqor və b.).  

Deməli, şəhərləşmə, sadəcə, daha çox sayda insanın birgə yaşadığı məkanı ifadə etmir – o, bütövlükdə insanın fərdi və kollektiv yaşam tərzini dəyişir, ona yeni məzmun verir, avtomatik olaraq kənddən fərqli kültür mühitinin yaranmasını ifadə və idarəetmədə ciddi dəyişikliklər tələb edir. Müasir elmi istiqamətlərdən olan sinergetikada hər hansı sosial sistemin elementlərinin sayının onun idarəedilməsinə həlledici təsirinə aid konkret teoremlər isbat edilmişdir. 

Bütövlükdə götürdükdə şəhərləşmə elə bir davamlı və təbii prosesdir ki, insanların birgəyaşam üsullarının daim təkamüldə olduğunu və bu prosesin dayanmayacağını göstərir. “Onun səbəbləri hansılardır?” sualı artıq ritorik deyildir və insanın mövcudolma fəlsəfəsi ilə sıx bağlıdır. Yəni “insanlar kollektivləşmə olmadan, inteqrasiya etmədən, ortaq yaşam forması olan cəmiyyəti yaratmadan mövcud ola bilməzlərmi?” sualına cavab ayrıca bir elmi fəaliyyət tələb edir. 

İndi real olanı dünya əhalisinin əksəriyyətinin şəhərlərdə yaşamasıdır. Bu faktı qəbul edib, meydana çıxan problemləri necə həll etmək üzərində düşünməkdən başqa yol yoxdur. Məhz buna görədir ki, Bakıda keçirilmiş WUF13 tədbiri bütün dünya üçün çox aktualdır və ona maraq son dərəcə böyük oldu. Azərbaycan dünya miqyasında bəşəriyyət üçün olduqca aktual olan problemlərin müzakirə məkanıdır!

Burada aktuallığı ilə seçilən bir anlayış da vardır. Biz “urbanizasiya”nı nəzərdə tuturuq.

Urbanizasiya

“Urbanizasiya” latınca “urbanus”dan olub, “şəhərə aid olan” deməkdir. O, konkret olaraq şəhərlərin rolunun artmasını, şəhər mədəniyyətinin inkişafını, cəmiyyətin inkişafında “şəhər münasibətlərinin” inkişafı prosesini, kənd əhalisinin sayına nisbətən şəhər əhalisinin sayının artmasını və şəhərlərdə formalaşmış yüksək mədəniyyət nümunələrinin şəhərlərdən kənara transformasiyasını ifadə edir. 

Deməli, urbanizasiya şəhərləşmənin sosial, mədəni, demoqrafik, idarəetmə, sağlamlıq və digər aspektlərdə özəlliklərini tədqiq etmək üçün çox gərəkli bir anlayışdır və onun semantikası ilə funksionallığının vəhdətdə götürülməsi zərurətdir. 

Eyni zamanda, urbanizasiya anlayışı müasir mərhələdə şəhərsalmada müxtəlif aspektləri nəzərə alan elmi tədqiqatların təşkili və aparılması ilə yanaşı, onların praktiki-tətbiqi imkanlarını da yaxşı ifadə edən termindir. 

Bu qısa terminoloji izahların fonunda “WUF” abbreviaturasına baxaq. 

13-cü görüş yeri: Bakı

BMT 1994-cü ilin yayından dünya üzrə səhralaşma ilə mübarizəyə təşkilati səviyyədə başlamışdır. Bu məqsədlə həmin il UNCCD (Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Səhralaşmaya Qarşı Mübarizə Konvensiyası) qəbul edilmişdir. Bu, müasir mərhələdə ətraf mühit və davamlı inkişafı, torpaq və onların idarəçiliyi ilə əlaqələndirən yeganə hüquqi cəhətdən məcburi beynəlxalq müqavilədir. Bu sənəd, quraqlığı azaltmaq və dünya miqyasında torpaqların deqradasiyasını dayandırmaq üçün 197 üzvü birləşdirir. 

Bu prosesin fonunda BMT-nin başqa bir prosesi - sürətli şəhərləşməni və onun icmalara, şəhərlərə, iqtisadiyyatlara, iqlim dəyişikliyinə və siyasətlərə təsirini araşdırmağa başlaması tamamilə reallığa uyğun addım idi. Nəticədə 2001-ci ildə “WUF” (Şəhərlərin Ümumdünya Forumu) yaradıldı. İlk sessiyası 2002-ci ildə Keniyada keçirildi. 

 WUF-un 13-cü sessiyasının 2026-cı ildə Bakıda keçirilməsi qərara alınmışdır. Bununla da Azərbaycan urbanizasiya və şəhərlərin dayanıqlı inkişafı üzrə BMT-nin qlobal konfransının fəal iştirakçılarından birinə çevrilmişdir. Bu hadisənin geosiyasi anlamı çox dərindir və olduqca aktual məqamlarla bağlıdır.

Sülhyaradıcılığı: COP və WUF konteksti  

Azərbaycanın xarici siyasətində XXI əsrin başlanğıcından sülhyaradıcılığı ilə təhlükəsizlik və müxtəlif platformalarda əməkdaşlıq aparıcı yer tutmaqdadır. Prezident İlham Əliyev 2024-2031-ci illəri əhatə edən dövr üçün ölkənin xarici siyasətinin priroitet istiqamətləri sırasına iki sferanı da daxil etmişdir. 

4-cü prioritet istiqamət belədir: “Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin daha da möhkəmləndirilməsində, beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılmasında və qlobal problemlərin həllində rolunun artırılması”. 13-cü prioritet istiqamət isə aşağıdakı kimi formalaşdırılmışdır: “Beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirakın təmin edilməsi”. Bu iki istiqamətin semantik anlamlarını vahid məntiqi sahədə birləşdirsək, alarıq ki, Azərbaycanın dövlət başçısı xarici siyasətin əsas istiqamətlərindən biri kimi ölkənin qlobal problemlərin həllində rolunun artırılması üçün onun beynəlxalq təşkilatlarda fəallığını yeni səviyyəyə yüksəltməyi qarşıya əsas vəzifələrdən biri kimi qoymuşdur. 

Təbii ki, bunun üçün konkret proqramlar üzrə fəallığı artırmaq zəruridir. COP və WUF məsələlərinə bu kontekstdə baxmaq faydalı olardı. Hər iki proqram üçün ortaq olan məzmun və məqsəd mövcuddur. COP dünya üzrə iqlim dəyişikliyinin hər bir ölkəyə təsirini araşdırır və praktiki addımları müəyyən edir. Bu aspektdə 100-lərlə dövlət birgə fəaliyyət göstərir. WUF isə daha geniş çeşiddə dünya üçün aktual olan müxtəlif sosial, mədəni, iqtisadi, demoqrafik, urbanik və iqlim məsələlərinin həllində 100-lərlə ölkəni bir araya gətirir.      

Bu o deməkdir ki, COP və WUF dünya miqyasında bəşəriyyətin mövcudluğu, dayanıqlığı, ekoloji təmizliyi və davamlı inkişafı üçün zəruri olan məsələlərin kollektiv müzakirəsi və həlli istiqamətlərinin müəyyan edilməsinin nüfuzlu beynəlxalq platformalarıdırlar. 

Cəmi 1 il 6 ay fasilə ilə Azərbaycanda bu iki platformanın yüksək səviyyədə təşkil edilərək keçirilməsi ölkəmizin qlobal sülh və əməkdaşlığa verdiyi çox yüksək töhfədir. Bizcə, yalnız postsovet məkanında deyil, bütövlükdə Avrasiyada ikinci belə fəallıq göstərən müstəqil dövlət yoxdur. Azərbaycan Prezidenti faktiki olaraq çox geniş çeşidli qlobal məsələlərin həllində Bakını dünyanın əsas müzakirə platforma-məkanlarından birinə çevirmişdir. 

Bu tərəqqini bir sıra dairələr çox yaxşı görürlər. Onun təsdiqi son zamanlar Azərbaycan Prezidentinə və bütövlükdə cəmiyyətimizə qarşı müşahidə edilən “posthibrid” xarakterli informasiya təxribatlarında özünü tapmaqdadır. Bu zaman mənfur dairələr müasir informasiya texnologiyalarının geniş texniki tərəfi ilə süni intellektin “obrazlaşdırma imkanlarını” sintez edirlər. 

Amma bir şeyi unudurlar: Azərbaycan Prezidentinin zəkasını, liderlik məharətini, xalqımızın öz dövlət başçısına olan sonsuz inamını və cəmiyyətin tam düzgün yol seçildiyinə yüksək əminliyini! Hətta Azərbaycan daxilində bir sıra kəsimlər nə qədər spekulyasiyalar etsələr də, fraqmentar hallarda daxildə müəyyən problemləri şişirtməyə çalışsalar da, cəmiyyəti, dövləti və onun liderini yolundan saptıra bilməzlər! Biz dövlətin, hakimiyyətin və Azərbaycanın perspektivli kursunun dəstəkçiləriyik! 

Biz dövlətçiliyin tarixi təkamül özəlliklərini görürük və dünya üçün aktual olan şəhərsalma, urbanizasiya və digər məsələlərin müzakirəsi üçün nəyə görə Azərbaycanın məkan olaraq seçildiyini anlayırıq. 

Seçim anı: niyə məhz Azərbaycan?

Şəhərsalma və memarlıq mədəniyyəti ilə bağlı nüfuzlu beynəlxalq tədbirin keçirilmə məkanlarından biri kimi Azərbaycanın seçilməsi təsadüfi deyildir. Bunun bir neçə səbəbi mövcuddur. 

Əsas olaraq Azərbaycanın dövlət kimi həyata keçirdiyi siyasətdə sülh, əməkdaşlıq, davamlı inkişaf və qarşılıqlı yardımlaşma istiqamətlərinin xüsusi yer tutması diqqətə alınmışdır. Prezident İlham Əliyevin reallaşdırdığı regional sülh, barış və əməkdaşlıq kursu praktiki nəticələrini verməkdədir. 

Dövlətin bu humanitar identikliyinin əsaslığını COP29 bir daha sübut etdi. Ona görə də WUF13-ün Bakıda keçirilməsi məntiqi və gözlənilən haldır. 

Bununla yanaşı, Azərbaycan bir ölkə kimi mədəniyyət sisteminə və onun ənənəsinə sahib cəmiyyət olaraq qədimdən şəhərləşmə prosesində olan məkandır. Azərbaycan müxtəlif sivilizasiyalar, mədəniyyətlər və dinlərin ortaq mövcud olduğu möhtəşəm coğrafiyadır. Onun tarixi-mədəni ənənəsi bütövlükdə dünya üçün əhəmiyyətlidir. Buna görə də şəhərsalma və memarlıq kültür ənənəsinə bir də Azərbaycandan baxmaq dünya üçün vacibdir. Bunu COP29 təcrübəsi də bir daha təsdiq edir.  

Azərbaycanda şəhərləşmə prosesinin bir sıra mühüm məqamlarını təhlil etməklə vurğuladığımız özəlliklərin mənasını aydınlaşdıra bilərik.  Bu, WUF13-ü adekvat dərk etmək üçün olduqca əhəmiyyətlidir. 

(ardı var)

Füzuli Qurbanov,

XQ-nin analitiki, fəlsəfə elmləri doktoru