Beynəlxalq maliyyə qurumları bu uğuru yüksək qiymətləndirir
Maliyyə Nazirliyində keçirilən kollegiya iclasında dövlət borcunun idarə edilməsi barədə hesabat müzakirə edilib. 2022–2025-ci illər üçün yenilənmiş Borc Strategiyasında müəyyən edilmiş hədəflər uğurla həyata keçirilib. Müzakirələrdə qeyd olunub ki, ötən il xəzinə vəsaitlərinin səmərəli istifadəsi nəticəsində dövlət borcuna xidmət xərclərində 300,1 milyon manat qənaət edilib. Eyni zamanda, qısamüddətli istiqrazlar uzunmüddətli istiqrazlarla əvəz olunmaqla borc portfelinin ödəniş müddəti uzadılıb və dövlət istiqrazlarının orta ödəmə müddəti 3,3 ilə çatdırılıb. Bundan başqa, beynəlxalq maliyyə institutları ilə təqribən 235 milyon ABŞ dolları həcmində yeni kredit sazişləri bağlanması da baş tutub.
Bu amillər dövlət borcunun faiz xərclərini azaltmağa və ümumi riskləri minimuma endirməyə xidmət edir. Yenilənmiş borc strategiyasının mühüm göstəricilərinə görə, dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 30 faizdən yuxarı olmamalıdır, birbaşa xarici dövlət borcu isə 10 milyard ABŞ dollarını keçməməlidir. Eyni zamanda kredit şoklarına qarşı həssaslığı azaltmaq üçün dəyişkən faizli borcun payı ümumi portfeldə 50 faizdən aşağı saxlanmalıdır. Əsas məqsədlər sırasına daxili borcalmanın genişləndirilməsi, xarici borcun tədricən azaldılması və istiqrazların orta ödəniş müddətinin uzadılması daxildir.
Rəsmi açıqlamalara əsasən, ötən ilin təkrar maliyyələşdirmə əməliyyatları çərçivəsində qısamüddətli istiqrazlar uzadılıb və borc portfelinin strukturu müsbət yöndə təkmilləşdirilib. Bu addımın mənası ondan ibarətdir ki, gələcəkdə borcun ödəniş vaxtları uzandıqca maliyyə yükü stabilləşir, faiz riskləri azalır. Borc portfelində belə struktur dəyişikliyi beynəlxalq təcrübədə də məqbul sayılır. Azərbaycanda hazırda daxili borc xarici borcdan əhəmiyyətli dərəcədə böyükdür ki, bu da milli maliyyə bazarlarının gücləndirilməsi və xarici valyuta valyutası volatilliyinin azaldılması baxımından faydalıdır.
Borc göstəricilərinin inkişafını qiymətləndirən beynəlxalq qurumlar da ölkənin siyasətini yüksək dəyərləndirirlər. 2025-ci ilin ortalarına olan məlumatlara görə, Azərbaycanın dövlət borcu təxminən 19,6 faiz səviyyəsində olub ki, bu da 30 faizlik hədərlə müqayisədə xeyli aşağıdır. Belə ki, Moody’s agentliyi məlumat yayıb ki, orta maliyyə strategiyalarının davam etdirilməsi nəticəsində Azərbaycanın borcu həm təhlükəsizlik baxımından kifayət qədər az, həm də bənzər ölkələrlə müqayisədə xeyli aşağı səviyyədədir.
Düşünülmüş borc siyasətinin makroiqtisadi təsirləri aydındır. Dövlət borcunun ÜDM-də payının azlığı büdcəyə əlavə sərbəstlik verir, faiz xərclərinin azalması sosial və infrastruktur layihələrinə daha çox vəsait ayırmağa imkan yaradır. Məsələn, Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) 2025-ci ilin məruzəsində də qeyd edib ki, Azərbaycanın ümumi dövlət borcunun ÜDM-dən nisbəti son illərdə 22-23 faiz aralığında hərəkət edib və 30 faiz hədəfini nəzərə alaraq sabit olaraq qalır. Eyni zamanda bu məlumatlar dövlət siyasətinin effektivliyini göstərir.
Müstəqil analitiklər də eyni qənaətdədirlər: Azərbaycan 2018-2025-ci illərdə xarici borcunu 8,9 milyard dollardan 4,9 milyard dollara endirərək iqtisadi müstəqilliyni çoxdan bəyan edib. Bu, fiskal intizamın nəticəsi sayılır və xarici reytinq qurumları tərəfindən də müsbət qiymətləndirilir.
Məhz intizamlı fiskal idarəetmə Azərbaycanın kredit reytinqlərinin yüksəlməsində rol oynayıb. Məsələn, 2025-ci ildə həm Fitch, həm də Moody’s Azərbaycana investisiya dərəcəsinə yaxın reytinq verərək (BBB- və Baa3) prosesin stabil fondlarının güclü olması və disiplinli idarəetmə sayəsində baş verdiyini vurğulayıb.
Region ölkələri fonunda da Azərbaycanın vəziyyəti münbit sayılır. Azərbaycanın dövlət borcunun səviyyəsi həm qonşu ölkələrdən aşağıdır, həm də neft-export edən ölkələr arasında risk azlığı ilə seçilir. Aydındır ki, bu nailiyyətlərin davam etdirilməsi üçün borc strategiyasına əməl olunması mühümdür. Kollegiya iclasında da gələcək planlar çərçivəsində 2026–2030-cu illər üçün borc strategiyasının hazırlanması və beynəlxalq təcrübənin tətbiqi barədə təlimatlar verilib.
Nəticə etibarilə, borc xərclərinə qənaət və borc profilinin tədricən düzəldilməsi dövlət büdcəsində sərbəst resursların artmasına və Azərbaycanın maliyyə sabitliyinin güclənməsinə xidmət edir. Borc strategiyasının uğurları bir tərəfdən beynəlxalq reytinq yüksəlişi ilə təsdiq olunur, digər tərəfdən ölkəyə gələcək iqtisadi maneələri daha az itki ilə aşmağa imkan verir. Məqsədlərə əsasən formalaşdırılmış bu siyasət böhrana davamlılığı artırmaqda yardımçı olur.
Eyyub KƏRİMLİ,
İqtisadi və Sosial Araşdırmalar İctimai Birliyinin sədri
Maliyyə Nazirliyinin Kollegiya iclasında səsləndirilən məqamlar dövlət maliyyəsinin keyfiyyət transformasiyasını ifadə edən mühüm göstəricilərdir. Hesab edirəm ki, bu, sadəcə texniki optimallaşdırma deyil, eyni zamanda strateji borc idarəetməsinin yeni mərhələsidir.
Dövlət borcuna xidmət xərclərinə qənaət edilməsi və qısamüddətli istiqrazların uzunmüddətli istiqrazlarla əvəz olunması, şübhəsiz ki, həm keyfiyyət dəyişiklikləri, həm də makroiqtisadi təsirlər yaradır. İlk növbədə burada yenidən maliyyələşdirmə risklərinin azalması ön plana çıxır. Qısamüddətli istiqrazların payı yüksək olduqda dövlət borcu tez-tez yeniləmək məcburiyyətində qalır və bu, faiz dərəcələrinin dəyişkənliyinə həssaslığı artırır. Uzunmüddətli alətlərə keçid isə bu təzyiqləri zəiflədir və borc portfelini daha sabit edir.
İkinci mühüm məqam büdcə planlaşdırılmasında sabitliyin güclənməsidir. 300 milyon manatlıq qənaət yalnız nominal azalma deyil, eyni zamanda borca xidmət strukturunun optimallaşdırılması deməkdir. Bu isə orta müddətdə büdcə xərclərinin volatilliyini azaldır və sosial, infrastruktur və investisiya layihələri üçün daha geniş fiskal manevr imkanları yaradır.
Eyni zamanda daxili maliyyə bazarının dərinləşdirilməsi aspekti xüsusi vurğulanmalıdır. Uzunmüddətli dövlət qiymətli kağızlarının payının artması özəl sektor üçün də uzunmüddətli maliyyə alətlərinin formalaşmasına stimul verir. Bu, kapital bazarının inkişafı və institusional investor bazasının genişlənməsi baxımından mühüm addımdır.
2022–2025-ci illər üçün Borc Strategiyasının hədəfləri kontekstində Azərbaycanın borc idarəetmə modeli bir sıra üstünlüklər formalaşdırır. Dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin 30 faizdən aşağı saxlanılması və xarici borcun məhdudlaşdırılması ölkənin konservativ və ehtiyatlı borc siyasəti apardığını göstərir. Bu yanaşma regional praktika ilə müqayisədə aşağı borc yükü və fiskal təhlükəsizlik “yastığı” yaradır.
Bu prosesdə Maliyyə Nazirliyinin institusional rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nazirlik yalnız borclanmanı həyata keçirən qurum deyil, eyni zamanda fiskal risklərin qiymətləndirilməsi və idarə olunması üzrə mərkəzi funksiyanı icra edir.
Nəticə etibarilə, hazırkı siyasət Azərbaycanda reaktiv borc idarəetməsindən proaktiv və strateji idarəetmə modelinə keçidi şərtləndirir. Bu yanaşma ortamüddətli dövrdə fiskal dayanıqlılığın qorunması, makroiqtisadi sabitliyin möhkəmləndirilməsi və investor etimadının artırılması baxımından mühüm strateji əhəmiyyət daşıyır.
Nurlan ABDALOV
XQ
