(əvvəli qəzetin 11, 15, 21 aprel, 2 və 13 may 2016-cı il tarixli saylarında)

“Yeni yol” qəzeti
7 mart 1926-cı il

Ümumi türk dili olması mümkünmü

Türk dillərinin birləşib birləşməsi tərəfində biri birisinə qarşı olan bir çox amillər vardır.

Birləşməyə qarşı olan amillərin birisi də inqilab təsirində türk dillərindəki mətbuatın xalq şivəsinə yakınlaşması məcburiyyətidir.

İnqilabın birinci illərində xalqı əksi hərəkətə qarşı mübarizəyə təşviq eyləmək lüzum olan zamanda, yerli qəzetələr dillərini məhəlli şivəyə yakınlaşdırdılar. İnqilaba qədər ümumi ədəbi lisanı, olan tatarların Kazanda çıkan qəzetələri ilə Həştərxan və Saratovda çıkan qəzetə dilləri arasında bir çok fərq var idi.

Lakin türk dillərinin birləşməsi tərəfində olan böyük amillərin birisi də türk dillərində nəfis ədəbiyyat vücuda gətirmək məsələsidir.

Düzülməkdə olan yeni həyatın parçalarını nəfis ədəbiyyat səhifələrində təsvir etmək lazım. Onun üçün türk dillərində nəfis ədəbiyyat yaratmaq və onu yüksəltmək lazımdır.

Lakin ədibin icadçılığı onun əsərləri üçün iqtisadca geniş bir meydan tələb edir. Lazımdır ki, ədibin yazdığı əsərin onun məarifini maddi cəhətdən təmin edəcək binlərcə etiraz olsun. Bu isə nəfis ədəbiyyata ehtiyacı olan minlərcə savadlı adamları olan bir millət dilində yazılmağı istiyir. İş bu səbəbdə xalq arasında savadlı adamları az olan bir millət dilində nəfis ədəbiyyat vücuda gətirmək mümkün olmadığını göstərir.

Təbii ki, xırda millət arasından çıkan bir ədib kəndi əsərlərini digər bir dildə yazmağa məcburdur. İştə bu hal türk lisanlarını bir birisinə yakın olan ayrı federasyonlara topluyacaqdır.

Hal-hazırda ədəbiyyatca zəif olan Krım tatarları, ya mədəniyyətcə tərəqqi etmiş Azərbaycan və yaxud Kazan tatarlarının dillərinə yakınlaşmaya məcburdurlar. Digər əqəliyyətdə olan millətlər dəxi nəfis ədəbiyyat vücuda gətirmək istərlərsə kəndilərinə yakın olan bir dil federasyonuna qoşulmağa məcbur olacaqlar. Məsələn, Edil boyunda yaşıyan Saratof mişarları, Həştərxan nogayları, Başqırdların bir cüzi nəfis ədəbiyyatda Kazan tatarları dilini kollanırlar.

Lakin türk dillərinin toplaşması bu federasyon hüdudundan da çıkıb ümumi bir dil tərəfində toplaşmağa məcbur olacaqlar.

Mədəni yürüşümüz irəli getdikcə aramızda fənni və ictimai ədəbiyyatı yüksəltmək, ali məktəb vücuda gətirmək məsələləri kalkacak.

O məsələlərin həlli də şübhəsiz bizim aramızda ümumi bir ədəbi türk dili məsələsini meydana çıkaracak ki, Türkoloji Qurultayında dil məsələsi haqqında söylənilən fikirlər də bunu anlatdılar.

Bununla bərabər Türkoloji Qurultayının 12-ci tarixi məclisində qəbul olunan əlifba məsələsi də bu məsələnin həllini çok yakınlaşdırdı.

Şamil Usmanof

***

Bu mətn türk dillərinin birləşməsi (inteqrasiyası) problemini sosiolinqvistik, mədəni və iqtisadi amillər prizmasından izah edən konseptual yanaşmanı əks etdirir. Müəllif türk dillərinin yaxınlaşmasına qarşı və lehinə olan faktorları tarixi-inqilabi kontekst daxilində təhlil edir və dilin inkişafını ictimai ehtiyaclarla birbaşa əlaqələndirir. Mətnin əsas dəlillərindən biri ondan ibarətdir ki, inqilabdan sonrakı ilk illərdə mətbuatın xalq şivəsinə yaxınlaşması dili birləşdirən deyil, əksinə, parçalayaraq fərqləndirən bir prosesə çevrilmişdir. İnqilabi təbliğatın effektivliyi naminə yerli qəzetələrin məhəlli şivələrə yönəlməsi, əvvəllər mövcud olmuş ümumi ədəbi dil normalarının zəifləməsinə səbəb olmuşdur. Kazan, Həştərxan və Saratov tatar mətbuatı arasında qeyd edilən dil fərqləri bu prosesin konkret nümunəsi kimi təqdim olunur. Bununla yanaşı, müəllif türk dillərinin yaxınlaşmasını şərtləndirən əsas müsbət amili möhtəşəm ədəbiyyatın yaranması və inkişafı ilə əlaqələndirir. Bu ədəbiyyatın formalaşması üçün geniş oxucu kütləsi, yəni savadlı və mədəni ehtiyacları olan sosial baza zəruri sayılır. Burada dilin yaşarlılığı və inkişafı birbaşa iqtisadi və demoqrafik potensialla əlaqələndirilir: geniş oxucu kütləsi olmayan dildə yüksək səviyyəli ədəbiyyatın yaranmasının mümkün olmadığı vurğulanır.

Bu məntiqdən çıxış edərək müəllif kiçik və mədəni baxımdan zəif icmaların öz ədiblərini daha geniş yayılmış və inkişaf etmiş türk dillərinə yönəltməyə məcbur qalacağını bildirir. Krım tatarlarının, Saratov mişarlarının, Həştərxan noqaylarının və bəzi başqırd qruplarının Kazan tatar dili və ya Azərbaycan dili kimi mərkəzi ədəbi dillərə yaxınlaşması bu prosesin təbii nəticəsi kimi təqdim olunur. Beləliklə, türk dillərinin inkişafı əvvəlcə regional “dil federasiyaları”, daha sonra isə ümumi ədəbi dilə doğru istiqamətlənən mərhələli proses kimi izah edilir.

Mətnin son hissəsində bu tendensiyanın gələcək perspektivləri göstərilir. Elmi və ictimai ədəbiyyatın inkişafı, ali təhsil müəssisələrinin yaranması zərurəti ümumi ədəbi türk dili məsələsini qaçılmaz edir. Müəllif Türkoloji Qurultayda dil və əlifba məsələləri ətrafında səsləndirilən fikirləri bu tarixi inkişafın ilkin ideoloji və institusional təməli kimi qiymətləndirir. Xüsusilə qurultayın 12-ci iclasında qəbul edilmiş əlifba qərarının ümumi dil probleminin həllini sürətləndirən mühüm addım olduğu vurğulanır. Nəticə etibarilə mətn türk dillərinin birləşməsini romantik ideya kimi deyil, sosial-iqtisadi zərurət, mədəni inkişaf və elmi tərəqqinin məntiqi nəticəsi kimi əsaslandıran ideoloji-elmi baxışı əks etdirir.

“Yeni yol” qəzeti
8 martdakı səhər iclası

Ölkəşünaslıq işləri metodu. Akademik Oldenburqun məruzəsi. Elmlər Akademisinin hədiyyəsi. Oldenburq Ümum İttifaq ölkəşünaslıq rəhbəri seçilmişdir.

İclası sədr Ağamalıoğlu açır.

Akademik Oldenburqun məruzəsi

Akademik Oldenburq, türk xalqları arasında ölkəşünaslıq işləri metodu haqqında məruzədə bulunur.

Akademik Oldenburq məruzəyə keçməzdən qurultayı Şuralar İttifaqı Elmlər Akademisi adından təbrik edir və Akademiyanın elmi heyətinin türk xalqlarının yaşadığı yerlərdə toplanmış materiallarını 3 albom şəklində Akademinin hədiyyəsini qurultaya təqdim etməklə, bunları qurultayın müvafiq bildiyi yerə verilməsini təklif edir.

Oldenburq məruzəyə başlayaraq söylüyür: türk xalqlarının etnoqrafi etibarı ilə qarışıq olması ölkəşünaslığın əhəmiyyətini artırır. Yalnız ciddi təmiz və diqqətlə uzun zamandan bəri türk xalqlarının yaşayışına keçmiş təbəqələşməyi artırmaq mümkündür. Bu ciddi işi yalnız ölkəşünaslıq yapa bilir. İndiki halda mənəvi mədəniyyət səviyyəsinin dün olması etibarı ilə bu zəminə hələ malik deyiliz.

Sonra Oldenburq tarixi məsələlərin həlli üçün bu və ya digər dövrdə təbəqələşmənin səbəbini və məhəllini təyin etmənin əhəmiyyətini göstərdi. Əhalinin milliyyətcə siyahısı türkoloji üçün mühümdür.

İttifaqın türk əhalisinin hesabı üçün gələcək siyahı işi bizə ümidli material verəcəkdir. Buna bütün cümuhuriyyətlər fikir verməli və ölkəşünaslıq təşkilatları yardımı ilə əhaliyi hazırlamaq lazımdır. Buna ən ciddi yardım göstərən mətbuatdır.

Mətbuat kitab və risalədən ziyada bizim gündəlik həyatımızı qavrıyır. Biz qəzetələrin ölkəşünaslıq hərəkatını gözlüyürüz. Bununla geniş oxucu kütləsi yeni həyatı düşünə bilərlər. Mən qurultaya böyük əhəmiyyət verən mətbuat nümayəndələrindən rica edirəm ki, ölkəşünaslıq sözünü elmi termin olmaqdan həyati bir hadisə olması üçün ittifaqımız xalqı arasında bunun bərpası onlardan asılı olmaqla bənim sözümə diqqət versinlər. Aşağı ölkəşünaslıq özəklərinə diqqət vermək lazımdır.

Mənim nəzərdə dutduğum kənd və şəhər həyatına yakın kəndli və işçi özəkləridir. Bu özəklərin canlanması üçün məktəblərlə əlaqəsi lazımdır. Burada müəllim və müəllimələr iştirak etməlidir.

Ölkəşünaslıq işinə Maarif Komissarlığından ciddi diqqət verməsini gözlüyür, ümid edirik ki, onun büdcəsində ölkəşünaslıq xərcləri üçün müəyyən qisim ayrılar.

***

Bu mətn Akademik S.F.Oldenburqun Türkoloji Qurultayda ölkəşünaslıq metodologiyasına dair məruzəsinin ideya və məqsədlərini əks etdirir. Məruzə Sovet elmi siyasətinin türk xalqlarının öyrənilməsinə yanaşmasını, xüsusilə etnoqrafik müxtəliflik və sosial təbəqələşmə problemlərini sistemli şəkildə tədqiqetmə zərurətini ön plana çıxarır. Oldenburq türk xalqlarının etnik baxımdan qarışıq struktura malik olmasını ölkəşünaslıq işlərinin aktuallığını artıran əsas amil kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, tarixi proseslərin düzgün anlaşılması üçün müxtəlif dövrlərdə formalaşmış sosial-mədəni təbəqələşmənin səbəb və məkan baxımından dəqiq müəyyən edilməsi vacibdir. Bu isə yalnız uzunmüddətli, planlı və metodoloji cəhətdən əsaslandırılmış ölkəşünaslıq tədqiqatları vasitəsilə mümkündür.

Mətn, eyni zamanda, ölkəşünaslığın yalnız akademik sahə ilə məhdudlaşmamalı olduğunu vurğulayır. Oldenburq bu işi kütləvi və ictimai xarakterli elmi hərəkat kimi təqdim edir. Gələcək əhali siyahıyaalmasının türkoloji tədqiqatlar üçün zəngin material verəcəyi qeyd edilir və respublikaların bu prosesə hazırlıq məqsədilə yerli ölkəşünaslıq təşkilatlarını və mətbuatı səfərbər etməsinin zəruriliyi vurğulanır. Xüsusilə mətbuatın rolu ön plana çəkilir. Qəzet və jurnalların gündəlik həyatla birbaşa təmasda olması onların ölkəşünaslıq ideyalarının geniş oxucu kütləsinə çatdırılmasında əsas vasitə olduğunu göstərir.

Oldenburq “ölkəşünaslıq” anlayışının yalnız elmi termin yox, ictimai şüuru formalaşdıran praktik fəaliyyət sahəsi kimi qəbul edilməsini zəruri hesab edir. Məruzədə ölkəşünaslıq işinin təşkilati tərəfləri də ətraflı şəkildə izah olunur. Kənd və şəhər mühitinə yaxın, əsasən işçi və kəndli təbəqələrinə söykənən aşağı səviyyəli ölkəşünaslıq özəklərinin yaradılması təklif edilir. Bu özəklərin məktəblərlə əlaqələndirilməsi və müəllimlərin prosesə cəlb olunması ölkəşünaslığın kadr və sosial baza probleminin həlli kimi qiymətləndirilir. Nəticədə mətn ölkəşünaslığı türk xalqlarının tarixi, etnik və sosial quruluşunun öyrənilməsində strateji elmi-ideoloji alət kimi təqdim edir. Oldenburqun Maarif Komissarlığına ünvanlanan maliyyə və təşkilati çağırışları isə Sovet dövründə elmin dövlət siyasəti ilə sıx bağlı olduğunu və türkoloji tədqiqatların mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunmasının nəzərdə tutulduğunu göstərir.

Köprülüzadənin əlavə məruzəsi

İstər Avropada, istərsə türk ölkələrində türk ədəbiyyatı tarixi az və fəna tədqiq olunmuşdur. “Təzqirəyi Şüəra” adlanan qədim ədəbiyyat tarixləri tərcümeyi-hala nəşr edilmişdi. Son zamanda çıkan əsərlər də ənənələrdən ayrılmamışlar. Bunun üçün onlar ədəbiyyat tarixi olmuyub, tərcümeyi-hal məcmuəsidir. Bununla bərabər, ədəbiyyat tarixi, mədəniyyət tarixinin bir hissəsi olmaqla, bir tərəfdən tarixə digər tərəfdən filolojiyə istinad edən obyektiv elmi bir sahədir.

Mən elm işçilərinin diqqətini başlıca əsas 2 nöqtəyə cəlb etmək istəyirəm. Türk ədəbiyyatı tədqiqində vahid obyekt lazımdır. Hərgah ayrı-ayrı ədəbi ləhcələr alınarsa heç bir elmi nəticə əldə ediləməz. Bu nöqtəyi-nəzərdən keçirilməklə Avropa şərqçilərini çıxılmaz yola salmışdır.

Bu və ya digər cəmiyyətin tarixini tədqiqdə yalınız aristokratlar ədəbiyyatında durmuyub xalq ədəbiyyatından başlıyaraq bütün ictimai ünsür və qruplara mənsub olan digər ədəbiyyatlar da nəzərdə tutulmalıdır. Əksi surətdə sosioloji nöqteyi-nəzərindən böyük səhv buraxılmış olar.

Xalq ədəbiyyatımızın zəngin və orijinal olması, bizim üçün xüsusi mahiyyəti hayişdir.

Professor Menzelin və Sədi yoldaşın ilavə məruzələri dinlənildikdən sonra, Köprülzadənin sədrliyi ilə qətnamə tərtibi üçün qurultay bir komisyon seçir.

***

Bu mətn türk ədəbiyyatı tarixinin tədqiqi sahəsində mövcud metodoloji problemləri və elmi yanaşma çatışmazlıqlarını tənqid edən prinsipial mövqeni əks etdirir. Müəllif həm Avropa şərqşünaslığında, həm də türk ölkələrində türk ədəbiyyatı tarixinin yetərincə və elmi səviyyədə araşdırılmadığını vurğulayır, bu vəziyyəti əsasən istifadə olunan yanlış metodlarla əlaqələndirir. Mətnin əsas tənqid hədəfi klassik “Təzkirəyi-şüəra” ənənəsinə söykənən ədəbiyyat tarixçiliyidir. Bu tip əsərlərin faktiki olaraq ədəbi prosesin tarixi inkişafını deyil, ayrı-ayrı şairlərin bioqrafiyalarını təqdim etdiyi qeyd olunur. Son dövrdə yazılmış əsərlərin də bu ənənədən kənara çıxmaması, türk ədəbiyyatı tarixinin müstəqil və obyektiv elmi sahə kimi formalaşmasını əngəlləmişdir. Halbuki, müəllifin mövqeyinə görə, ədəbiyyat tarixi mədəniyyət tarixinin tərkib hissəsi olmaqla tarix və filologiyanın kəsişməsində dayanan kompleks elmi sahədir.

Mətnin metodoloji baxımdan ən mühüm tezislərindən biri türk ədəbiyyatının tədqiqində vahid obyekt prinsipinin zəruriliyidir. Müəllif ayrı-ayrı ədəbi ləhcələrin və lokal yazı dillərinin müstəqil obyekt kimi götürülməsinin elmi nəticə vermədiyini bildirir. Bu yanaşmanın Avropa şərqşünaslığını metodoloji çıxılmazlığa apardığı vurğulanır və bununla da mövcud tədqiqat modellərinə dolayısı ilə ciddi elmi tənqid yönəldilir. Digər mühüm məqam ədəbiyyatın sosial-struktur baxımdan bütöv şəkildə öyrənilməsi prinsipidir. Mətn aristokrat ədəbiyyatla məhdudlaşan yanaşmanı kəskin şəkildə rədd edir və xalq ədəbiyyatından başlayaraq bütün ictimai təbəqələrin ədəbi məhsullarının nəzərə alınmasını zəruri sayır. Əks halda, ədəbiyyat tarixinin sosioloji təhlilində ciddi metodoloji səhvlərin qaçılmaz olduğu bildirilir.

Xalq ədəbiyyatının zənginliyi və orijinallığı ayrıca vurğulanaraq onun türk ədəbiyyatı tarixində fundamental mənbə və başlanğıc nöqtəsi kimi dəyərləndirilməsi təklif olunur. Bu yanaşma ədəbiyyat tarixini elit mədəniyyətin tarixi kimi deyil, xalq-mədəni prosesin ifadəsi kimi anlamağa yönəlmiş müasir elmi baxışı əks etdirir.

Mətnin sonunda Professor Menzel və Sədinin əlavə məruzələrindən sonra Köprülzadənin sədrliyi ilə qətnamə hazırlamaq üçün komissiyanın seçilməsi qeyd olunur ki, bu da müzakirələrin qərar mərhələsinə keçdiyini göstərir. Mətn türk ədəbiyyatı tarixçiliyində bioqrafik-təsviri yanaşmadan elmi, obyektiv, sosioloji və metodoloji əsaslı tədqiqata keçid çağırışını ifadə edir və Türkoloji Qurultayın bu sahədə dönüş nöqtəsi yaratmaq iddiasını aydın şəkildə ortaya qoyur.

17-ci axşam iclası

Ağamalıoğlu yoldaş sədrlik edir. İclas professor Əli Bəy Hüseynzadənin məruzəsilə açılır. Bundan sonra təbrik üçün Sibirya nümayəndəsi çıkır. Sibiryanın Yenisey qubernyası xakkas ölkəsi ahalisinin miqdarı 43.000 nəfərə malik olub öz milli dilləri qətiyyən yoxdur. Rusya imperatorluğu zamanında bu məsələ ilə kimsə uğraşmırdı. Xakkas ölkəsi 1923-cü ildən sonra xüsusi müstəqil bir ölkə təşkil olunduqda bu məsələ də yüzə çıkdı. Xakkas ölkəsi xalq maarif şöbəsi yanında 1923-cü ildən bu məsələ ilə uğraşmaq üçün xüsusi bir komisyon yaradılır. Bu komisyon xakkas dilində öz milli yazısını yaratmaq məqsədilə işə başlıyır. Bu komisyon birinci dərəcəli məktəbin birinci qrupu üçün materyallar düzəldir. Bu materiallar 1924-cü ilin noyabrında Xalq Maarif Komissarlığı yanındakı millətlər şurasına göndərilir. Burada türk şriftləri (hürutatı) olmadığından bu materiallar təb edilmir. Orada deyirlər ki, ümumi bir şrift hazırlanmadıqca bunlar təb edilməyəcəkdir. Buna görə də məni buraya göndərdikdə bizim xakkaslar bu qurultayın yeganə bir şrift yaradacağını çox rica etdilər. Çünki bu yaradıldıqdan sonra materiallarımız çap olunacaqdır (gurultulu alqışlar).

Professor Pavloviçin məruzəsi

Bundan sonra Şərqşünaslıq Elmi assosionu sədri professor Pavloviç türk xalqlarının nailiyyətləri mövzusunda məruzədə bulunur. Professor Pavloviç deyir ki, çarizm və müvəqqəti hökumət zamanında türk xalqlarının mədəni inkişafı çətin bir vəziyyətdə idi. Oktyabr İnqilabı millətlərin ruhani əsarət zəncirini qırmaqla türk millətləri arasında böyük bir mədəni hərakata bais oldu. Lakin bu gediş 1921-22-ci illərdəki aclıq ilə dayandırılaraq sonraları yenə də təzədən fayanmadan türk-tatar xalqlarının mədəni inkişafı irəliləyir. Bu xalqların maarif uğrundakı mübarizələrinə mərkəzi müəssisələrdən Ümumittifaq akademisi, Ukrayna elm akademisi, Ümumittifaq şərqşünaslıq assosasionu Şərq zəhmətkeşləri kommunist darülfünunu yardımda bulunmuşlar. Bu müəssisələr Oktyabr İnqilabından bəri 800-ə qədər türk işçiləri hazırlamışlardır. Moskovdakı Nərimanov adına Şərqşünaslıq İnstitutu, Leninqraddakı Canlı Şərq Dilləri İnstitutu, mərkəzi nəşriyyat idarəsi 6 milyona qədər türk dilində risalə və qeyri təb etdirmişdilər.

Məruzəçi bu müəssisələrin gördükləri işləri müfəssəl surətdə təsvir etdikdən sonra Şura hökumətinin milli siyasəti haqqında danışır. Məruzəçi əsasında yoldaş Stalinin tezislətrini götürməklə proletar mədəniyyəti milli mədəniyyəti dəyişmədiyini, biləqs ona yardım etdiyini sübut edir.

Məruzəçi ayrı-ayrı cümhuriyyətlərdə Azərbaycan, Dağıstan, Şimali Zakafqaziya, Tatarıstan, Yakuti-Qazaxıstan və sairələrdə yaşayan türk xalqlarının qazandıqları böyük nailiyyətləri rəqəmlər ilə isbat edib deyir ki, Oktyabr inqilabından bəri olan türk xalqlarının mədəni fəaliyyətlərinə yekun vurduqda görürüz ki, bu inqilab milyonlar ilə türk xalqı kütləsini azadə fikir və canlı bilik niyyətlərinə yanaşdırmışdır. 20-30-cu ildən sonra Şuralar cümhuriyyətlərində xalq maarifinin yayılması ilə kəndli və fəhlələrdən yetmə dahi şairlər, ədiblər və böyük əsərlər meydana gələcəkdir. Yeni həyata atılmış gənc tatar, Azərbaycan, Başqır, Qırğız, Dağıstan və ilaxır cümhuriyyətlərində ədəbiyyat və şeir bir çiçək kimi açılacaq, canlanacaq və parlayacaq, rövnəqlənəcəkdir.

***

Bu mətn professor Pavloviçin Türkoloji Qurultayda türk xalqlarının mədəni nailiyyətlərinə həsr olunmuş məruzəsini əks etdirir, Sovet dövrü milli-mədəni siyasətinin ideoloji əsaslandırılması və təbliği baxımından xarakterik nümunədir. Məruzə çarizm və Müvəqqəti Hökumət dövrlərində türk xalqlarının mədəni inkişafının məhdudlaşdırıldığını vurğulayaraq Oktyabr İnqilabını tarixi dönüş nöqtəsi kimi təqdim edir.

Pavloviçin çıxışında inqilabın “ruhani əsarət zəncirini qırması” fikri, sovet diskursunda milli məsələnin həlli ilə mədəni dirçəlişin eyniləşdirildiyini göstərir. 1921–1922-ci illərdəki aclığın mədəni inkişafı müvəqqəti dayandırdığı etiraf edilsə də, sonrakı mərhələdə türk-tatar xalqlarının maarif və mədəniyyət sahəsində irəliləməsinin bərpa olunduğu vurğulanır. Bu yanaşma sovet ideologiyasına uyğun olaraq, çətinliklərin keçici, sistemin isə proqressiv olduğu fikrini möhkəmləndirir.

Mətnin mühüm cəhətlərindən biri mədəni inkişafın ciddi mexanizmlərlə əsaslandırılmasıdır. Ümumittifaq Elmlər Akademiyası, Ukrayna Elmlər Akademiyası, Ümumittifaq Şərqşünaslıq Assosiasiyası və Şərq zəhmətkeşləri üçün nəzərdə tutulmuş ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti konkret rəqəmlərlə təqdim olunur. Təxminən 800 türk mütəxəssisinin hazırlanması və 6 milyonadək türk dilində nəşrin çap edilməsi mədəni tərəqqinin kəmiyyət göstəriciləri kimi çıxış edir və dövlət siyasətinin uğurunu sübut etmək məqsədi daşıyır.

Məruzədə yoldaş Stalinin milli mədəniyyətlə bağlı tezislərinə istinad edilməsi xüsusi ideoloji əhəmiyyət kəsb edir. Proletar mədəniyyətinin milli mədəniyyəti əvəz etmədiyi, əksinə, onu inkişaf etdirdiyi fikri sovet milli siyasətinin nəzəri legitimləşdirilməsi rolunu oynayır. Bu, mədəni müxtəlifliyin sosialist ideologiyası çərçivəsində qorunub saxlanıldığı iddiasını irəli sürür.

Mətnin son hissəsi açıq şəkildə proqnozlaşdırıcı və pafoslu xarakter daşıyır. Xalq maarifinin genişlənməsi nəticəsində kəndli və fəhlə təbəqələrindən yeni şair və ədiblərin yetişəcəyi, milli ədəbiyyatların çiçəklənəcəyi proqnozu sovet mədəni layihəsinin gələcəyə yönəlmiş idealist təsviridir. Alqışlarla müşayiət olunan bu çıxış qurultayın təkcə elmi forum deyil, həm də ideoloji səfərbərlik platforması olduğunu bir daha göstərir. Mətn türk xalqlarının mədəni nailiyyətlərini obyektiv elmi hesabatdan çox, sovet milli-mədəni siyasətinin təbliği və legitimləşdirilməsi kontekstində təqdim edir və Türkoloji Qurultayın elmi müzakirələrlə yanaşı ideoloji funksiyasını da aydın şəkildə ortaya qoyur.

(ardı var)

Nadir MƏMMƏDLİ,
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor