Xocalı adı uzun illər Azərbaycan cəmiyyətində ağrı, itki və ədalət axtarışı ilə assosiasiya olunurdu. 1992-ci ildə yaşanan dəhşətli faciədən sonra Xocalı təkcə fiziki məkan kimi deyil, həm də milli şüurda “yarımçıq qalan ədalət” simvolu kimi qaldı. Lakin tarix yeni mərhələyə qədəm qoydu: Xocalı işğaldan azad olundu və bu gün həmin torpaqlarda bərpa, quruculuq və Böyük Qayıdış prosesi davam edir.
Azadlıqdan sonrakı dövrdə ən vacib məsələlərdən biri təhlükəsizlik və infrastrukturun bərpasıdır. Müharibədən çıxmış ərazilərdə minaların təmizlənməsi, yolların çəkilməsi, enerji, su və rabitə şəbəkələrinin qurulması həyatın yenidən başlaması üçün əsas şərtdir. Xocalı kimi illərlə dağıntılara məruz qalmış bir məkanda bərpa işləri həm mühəndislik, həm də sosial baxımdan mürəkkəbdir: burada yalnız binalar tikilmir, həm də insanların həyatına ümid qaytarılır.
Bərpa prosesi təhsil, səhiyyə, sosial xidmətlər və iqtisadi imkanlarla paralel aparılmalıdır. Məktəbin açılması, uşaq bağçasının fəaliyyətə başlaması, tibb məntəqələrinin qurulması, ictimai nəqliyyatın təşkili və məşğulluğun artırılması qayıdışın dayanıqlı olmasının təminatıdır. Qayıdan ailələr üçün yalnız ev vermək yetərli deyil; həmin ailələrin normal həyat ritminə qayıtması üçün bütöv bir sosial ekosistem formalaşdırılmalıdır.
Xocalının yenidən qurulması həm də mədəni irsin qorunması deməkdir. Şəhərin tarixi izlərinin bərpası, dağıdılmış abidələrin yenidən dirçəldilməsi, xatirə məkanlarının yaradılması milli yaddaşın maddi təcəssümüdür. Xocalı Soyqırımı Memorialı kimi layihələr yalnız anım məkanı deyil, həm də gələcək nəsillərə tarixi dərs verən, sülhün qiymətini xatırladan simvollardır. Bu cür məkanlar faciənin unudulmaması və eyni zamanda, dirçəlişin görünən nişanələri üçün vacibdir.
Böyük Qayıdışın psixoloji tərəfi də xüsusi diqqət tələb edir. Uzun illər yurd həsrəti çəkmiş insanların doğma torpağa qayıdışı həm sevinc, həm də ağır xatirələrlə müşayiət olunur. Bir çox ailə üçün Xocalı həm itkilərin məkanı, həm də ailə köklərinin, ata-baba yurdunun simvoludur. Qayıdış bu mənada “yenidən başlamaq” cəsarətidir. Dövlət və ictimai dəstək mexanizmləri, sosial adaptasiya proqramları, icma quruculuğu təşəbbüsləri insanların yeni həyat ritmini tapmasına yardım edə bilər.
İqtisadi dirçəlişin əsas yollarından biri yerli istehsal və xidmət sahələrinin inkişafıdır. Kənd təsərrüfatı, emal sənayesi, kiçik biznes, xidmət sektoru və regiona uyğun turizm istiqamətləri yeni iş yerləri yarada bilər. İnfrastruktur qurulduqca investisiya mühiti də formalaşır; bu isə qayıdan insanların gələcəyə inamını gücləndirir. Xocalıda yeni sosial obyektlərin, istehsal müəssisələrinin, enerji və idarəetmə infrastrukturunun yaradılması bölgənin iqtisadi nəfəsini artıran amillərdəndir.
Xocalının dirçəldilməsi təkcə bir rayonun bərpası deyil; bu, milli ruhun bərpasıdır. Çünki Xocalı Azərbaycan xalqının tarixində çox böyük yer tutur. Faciənin yaratdığı yaraların sağalması üçün ədalətin bərpası ilə yanaşı, həyatın yenidən qurulması da zəruridir. Bu gün Xocalıda bərpa olunan hər bir ev, çəkilən hər bir yol, açılan hər bir məktəb o gecənin qaranlığından sonra doğan işığın təcəssümüdür.
Nəticə olaraq, Xocalıdan Böyük Qayıdışa gedən yol ağrıdan ümidə, dağıntıdan quruculuğa, kədərdən dirçəlişə gedən yoldur. Bu yolun mənası ondan ibarətdir ki, tarix unudulmur, amma həyat davam edir – daha güclü, daha dayanıqlı və daha ədalətli gələcək üçün. Xocalı yenidən yaşayır və bu həyatın hər anı şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, gələcək nəsillərə isə məsuliyyət mesajıdır.
Bu gün Xocalı haqqında danışmaq həm də mədəniyyət, elmi araşdırma və vətəndaş məsuliyyəti deməkdir.
Həqiqətləri arxivlərdə, kitablarda, filmlərdə, rəqəmsal platformalarda qorumaq, şahidlərin səsini gələcəyə daşımaq,
qurbanların xatirəsini ehtiramla yad etmək və beynəlxalq ictimaiyyətdə məlumatlılığı artırmaq vacibdir.
Hər il 26 fevralda edilən anım çağırışı bir daha xatırladır: insanlıq yalnız yaddaş və ədalət ilə özünü qoruya bilər.
Hüseyn Məsimov,
YAP Mirəsədulla Mirqasımov küçəsi 1 (KTM PHŞ) üzrə ƏPT sədri,
“Kliniki Tibbi Mərkəz” PHŞ-in baş həkimi
