1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda baş verən hadisələr Azərbaycan xalqının tarixində ən ağır faciələrdən biri kimi yadda qalıb. Bu faciənin qiymətləndirilməsi yalnız tarixi və mənəvi müstəvidə deyil, beynəlxalq hüquq müstəvisində də əhəmiyyət daşıyır. Çünki dinc əhaliyə qarşı sistemli, planlı, kütləvi zorakılıq aktları bir sıra beynəlxalq hüquqi sənədlərdə təsbit olunmuş ən ağır cinayət kateqoriyalarına daxil edilir.

Beynəlxalq hüquqda soyqırımı anlayışı 1948-ci il “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiya ilə hüquqi çərçivəyə salınıb. Konvensiya soyqırımını milli, etnik, irqi və ya dini qrupun tamamilə və ya qismən məhv edilməsi niyyəti ilə törədilən müəyyən hərəkətlərin məcmusu kimi təsvir edir. Burada niyyət (dolus specialis) əsas elementdir. Xocalı hadisələrinin təsviri zamanı hədəfin məhz dinc azərbaycanlı əhali olması, qətliamın kütləvi xarakter daşıması və xüsusi amansız üsulların tətbiq edilməsi bu cinayətin soyqırımı meyarları ilə əlaqələndirilməsinə dair arqumentlərin əsasını təşkil edir.

Rəsmi məlumatlarda Xocalıda 613 nəfərin qətlə yetirildiyi, onların sırasında uşaqların, qadınların və yaşlıların olduğu göstərilir. Yüzlərlə insanın yaralanması, minlərlə sakinin girov və əsir götürülməsi, itkin düşən şəxslərin taleyinin uzun illər məlum olmaması faciənin yalnız bir gecəlik qətliamla məhdudlaşmadığını, uzunmüddətli insan hüquqları pozuntularına səbəb olduğunu göstərir. Beynəlxalq humanitar hüquqa görə, münaqişə zamanı dinc şəxslərin qəsdən hədəfə alınması, girov götürülməsi, insan ləyaqətini alçaldan rəftar, işgəncə və qeyri-insani rəftar qadağandır. Bu qadağalar Cenevrə Konvensiyaları və onların əlavə protokollarında əks olunub.

Xocalı faciəsinin beynəlxalq hüquq baxımından digər mühüm yönü “məsuliyyət” məsələsidir. Dövlətlərin beynəlxalq hüquq pozuntularına görə məsuliyyəti ilə yanaşı, fərdlərin cinayət məsuliyyəti də müasir beynəlxalq hüququn əsas istiqamətlərindəndir. Müharibə cinayətləri, insanlığa qarşı cinayətlər və soyqırımı kimi əməllər üzrə fərdi məsuliyyət prinsipi Nürnberq tribunalından başlayaraq, keçmiş Yuqoslaviya və Ruanda tribunalı, eləcə də Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi kimi mexanizmlərlə inkişaf edib. Bu yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ən ağır cinayətlər “cəzasızlıq pərdəsi” altında qala bilməz; əmri verən, planlayan, təşkil edən və icra edən şəxslər ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Münaqişələrdə ədalət anlayışı yalnız məhkəmə qərarı ilə bitmir. Ədalətə aparan yol həqiqətlərin toplanması, sənədləşdirilməsi, qurbanların xatirəsinin ehtiramla anılması, zərərçəkənlərin hüquqlarının bərpası və cəmiyyətin barışa doğru hərəkət etməsi kimi mərhələləri də əhatə edir. Bu kontekstdə Xocalı haqqında faktların dünyaya çatdırılması, beynəlxalq akademik müstəvidə araşdırmaların təşviqi, arxiv materiallarının qorunması, şahid ifadələrinin sistemli şəkildə toplanması və təqdim edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hər bir beynəlxalq platformada dəqiq məlumatlara söykənən arqumentasiya həm hüquqi, həm də etik baxımdan daha təsirli olur.

Xocalı faciəsi ilə bağlı beynəlxalq tanınma prosesində müxtəlif ölkə və təşkilatlarda qəbul edilmiş bəyanatlar, qətnamələr, parlament qərarları, eləcə də “Xocalıya ədalət!” kimi təşəbbüslər ictimai rəyin formalaşmasına töhfə verib. Beynəlxalq hüquqda tanınma məsələsi kompleksdir: bəzi hallarda parlament qətnamələri siyasi qiymət ifadə edir, bəzən isə hüquqi nəticələr doğura biləcək daha geniş proseslərin başlanğıcına çevrilir. Hər iki halda, bu tip sənədlər faciənin unudulmaması və qurbanların xatirəsinin beynəlxalq səviyyədə hörmətlə yad edilməsi üçün mühüm vasitədir.

Bugünkü dünyada münaqişələr zamanı mülki əhaliyə qarşı cinayətlərin qarşısının alınması üçün ən vacib amillərdən biri cəzasızlıqla mübarizədir. Xocalı faciəsi bu baxımdan ibrət dərsi kimi xatırlanmalıdır: humanizm, hüququn aliliyi və insan həyatının toxunulmazlığı prinsipləri hər zaman qorunmalıdır. 26 fevral təkcə anım günü deyil, eyni zamanda, beynəlxalq hüququn tələblərini xatırladan, ədalət çağırışını gücləndirən tarixdir. Həqiqətlərin qorunması və ədalətin təmin olunması üçün ardıcıl, faktlara əsaslanan, hüquqi çərçivəyə söykənən fəaliyyət vacibdir.

Bu gün Xocalı haqqında danışmaq həm də mədəniyyət, elmi araşdırma və vətəndaş məsuliyyəti deməkdir.
Həqiqətləri arxivlərdə, kitablarda, filmlərdə, rəqəmsal platformalarda qorumaq, şahidlərin səsini gələcəyə daşımaq, qurbanların xatirəsini ehtiramla yad etmək və beynəlxalq ictimaiyyətdə məlumatlılığı artırmaq vacibdir.
Hər il 26 fevralda edilən anım çağırışı bir daha xatırladır: insanlıq yalnız yaddaş və ədalət ilə özünü qoruya bilər.
 
Azər SÜLEYMANOV,
Yeni Azərbaycan Partiyası Nəsimi rayon təşkilatının sədri