Həyatda olduğu kimi, diplomatiya dünyasında da yazılmış və yazılmamış qanunlar var. 

Qədim və çağdaş tarixin özü şahidlik edir ki, Yer üzündə mövcud bütün dövlətlər, istis­nasız olaraq, öncə milli və dövlət maraqlar­larına söykənərək hərəkət edir, sonra bey­nəlxalq hüquq və qaydalara riayət etməyə çalışırlar. Səbəbi çox sadədir. Həmin qaydalar adətən böyük güclər tərəfindən yazılır, onlara riayət etmək isə zəiflərdən tələb olunur. Bu “ədalətsizlik kodeksi”nin fəsadlarını biz Azər­baycan türkləri dərimizdə hiss etmişik. Söh­bət güclülərin zəiflərə qarşı tətbiq etdikləri ikili standartlardan gedir. Azərbaycana qarşı belə münasibəti “qoca qitə”dən, okeanın o tayın­dakılardan, eləcə də şimal qonşumuz Rusi­yadan az görməmişik. Son otuz ildə bunun altını çəkmişik, amma heç nəyi unutmamışıq. Sovet dövründə rusun sevimli müğənnisi Vla­dimir Vısotskinin oxuduğu kimi, - “mən sərxoş deyildim, hər şeyi xatırlayıram”. Bəli, o zaman sovet xalqı üçün ideoloji tiryək istehsal edən Kreml, deyəsən, bu missiyanı postsovet coğ­rafiyasında da davam etdirmək niyyətindədir.

Altniyyətlinə məsuliyyətsiz bəyanatlar

Otuz il əvvəl Rusiya ordusunu ölkədən çıxarmağa nail olmuş Azərbaycanın indi su­veren ərazisində öz vətəndaşlarının təhlükə­sizliyini təmin etməyə qadir ordusu da var, iradəsi də. Moskva isə otuz il əvvəl olduğu kimi, bu gün də münaqişəni dondurmağa çalışır. Yəni, onun üçün Qarabağla bağlı son nöqtənin qoyulmaması, qeyri-müəyyənliyin davam etməsi Cənubi Qafqazda mövcudlu­ğunun davamı ilə düz mütənasibdir. Amma Bakı artıq belə düşünmür. Azərbaycan Qa­rabağ münaqişəsinin tarixə gömüldüyünü ən yüksək səviyyədə, həm də dəfələrlə bəyan edib. Fəqət Kreml–İrəvan tandeminin məhz bu yöndə son vaxtlar sərgilədiyi diplomatik fəaliyyət onu göstərir ki, Rusiya 10 noyabr razılaşmasının müəllifi və sülh danışıqların­da əsas vasitəçi olaraq poblemin tam aradan qalxmasında maraqlı deyil. Bununla bağlı rəsmi Moskvanın gerçək mövqeyini və sö­zünü, həmişə olduğu kimi, dırnaqarası po­litoloqlar, beyin mərkəzlərinin rəhbərləri, institut direktorları, ya da Dumadan kimlərsə dilə gətirirlər. Onlardan biri də vaxtilə məhz ermənipərəst çıxışlarına, separatçılığa görə Bakının təkidi ilə Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutundan qovulmuş psev­dopolitloq Mixail Aleksandrovdur. Bu uğur­suz diplomatın Ermənistanın “Armenian News - NEWS.am” portalına müsahibəsində dediklərinə fikir verin: “Sülhməramlıları böl­gədə saxlamağın ən münasib variantı BMT Təhlükəsizlik Şurasının Rusiyaya Dağlıq Qarabağda (?) idarəçiliyinin daha 20 il artı­rılması barədə qərarı olardı”. Belə bir qərarın əldə edilməsi üçün Kremlə alternativ yanaş­ma təklif edən Aleksandrov hətta güman edir ki, Azərbaycanın Qarabağ problemini nizam­lamağa nail ola bilməməsi ilə bağlı birtərəfli bəyanatın verilməsi daha doğrudur: “Rusiya bölgədə etnik təmizləməyə (?) yol verə bil­məz. Bakı və Dağlıq Qarabağ (?) erməniləri arasında münaqişə nizamlanana qədər özü­nün sülhmətramlı kontingentini orada saxla­yacaq”.

Göründüyü kimi, psevdosiyasətçi Alek­sandrov bu açıqlaması ilə Moskva və İrəvan arasında sülhməramlılarla bağlı hansısa gizli razılaşmanın olduğunu ortaya qoyub. Sülh danışıqlarında vasitəçi tərəf Rusiyanın Qara­bağın statusu məsələsinin müzakirəsini son­rakı mərhələlərə qədər təxirə salmaq təklifi də Kremlin İrəvanla gizli sövdələşməsinin mövcudluğundan xəbər vermirmi? Ermə­nistan baş naziri Nikol Paşinyan bu sözləri ötən ilin oktyabr ayında Soçi sammitində çıxış edərkən deyib: “Mən sülhməramlıların mandatının 10, 15 və ya 20 il uzadılması ilə bağlı sənədi imzalamağa hazıram. Rusiya Prezidentinin belə bir təşəbbüslə çıxış etmə­sini təklif edirəm. Mənim özüm də bu təklifi verə bilərəm, amma Rusiya tərəfi onu dəstək­ləməlidir”. O, hətta bu təklifi ayrıca bənd kimi sammitin yekun bəyannaməsinə daxil edilməsini irəli sürmüşdü. Amma təklif qəbul olunmadı. Erməni “politoloq” David Arut­yunov isə xəyalları gerçəklik kimi təsəvvür edərək deyir ki, sülhməramlıların Qarabağda qalma müddətinin uzadılması, ilk növbədə, Azərbaycana təzyiq göstərmək vasitəsinə çevrilə bilər. O, bir az da irəli gedərək, bu məsələdə İranın və Rusiyanın diplomatik re­surslarından yararlanmağı tövsiyə edir. Necə deyərlər, siz təklif, tövsiyə və məsləhətlərini­zi verməkdə olun, Bakı da suverenliyin, bey­nəlxalq hüququn və ədalətin verdiyi ixtiyarla daxili məsələlərini özü həll etməyində. 

Veto qaçılmaz olacaq

İki il beş aydan sonra Qarabağda mü­vəqqəti yerləşdirilmiş Rusiya sülhməramlı kontingentin səlahiyyət müddəti başa çatır. Son vaxtlar intensivləşən və ümidləri göyər­dən sülh danışıqları bu müddət bitməmiş özünün məntiqi sonluğuna çata bilər. Bu eh­timalın gerçəkliyə çevrilməsi üçün hazırda bütün şərtlər yetişmək üzrədir. Britaniyalı jurnalist, “Qara bağ: Ermənistan və Azər­baycan sülh və savaş yollarında” kitabının (New York. 2003) müəllifi Tomas De Vaal bu ilin fevralında belə yazırdı: “Bunların ha­mısı Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin hələ müəyyən olunmamış mandatı məsələsi ilə bağlıdır. Moskva və Bakı bu barədə razılığa gələ bilməyiblər. Məsələnin Azərbaycanda narazılıqla qarşılandığı sirr deyil. Ehtimal olunur ki, Moskva indi beynəlxalq mandat əldə etmək istəyir”.

Bir anlığa güman edək ki, BMT Təhlükə­sizlik Şurasının Baş Assambleyası Rusiyanın Qarabağdakı sülhməramlı hərbi kontingen­tinə “mavi dəbilqəli” mandatının verilməsi və onun bölgədə qalma müddətinin uzadıl­ması məsələsini gündəliyinə daxil edir. Bəs səsvermədə özündən və Fransadan savayı, Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvündən Amerika və Böyük Britaniyanın elçiləri tək­lifin lehinə əllərini qaldıracaqmı? Hələ Mos­kvaya strateji müttəfiqi kimi baxan Çinin bu məsələdə hansı mövqeyi tutacağını birmənalı söyləmək mümkün deyil. Yəni, təklifin gün­dəlikdən çıxarılması üçün tələb olunan bir deyil, yüzfaizli azı iki vetonun qoyulması in­didən təmin olunub.

Moskvanın yeni ideyası: Honkonq modeli

Rusiya hökumətinə yaxın media qurum­larından biri Azərbaycana Qarabağın statusu ilə bağlı “Honkonq modeli”ni təklif etməyi “məsləhət görüb”. Bakı üçün bu “yeni və maraqlı ideyanın” müəllifləri düşünürlər ki, Böyük Britaniya imperiyasının tərkib hissəsi olan, 1999-cu ildə Çinin tərkibinə verilmiş Honkonqu Qarabağla eyniləşdirmək müm­kündür. Guya oradakı qismən müstəqillik elementlərini Qarabağ ermənilərinə də şamil etmək olar. Tamamilə qeyri-ciddi, təxribatçı xarakter daşıyan bu təklifə hətta ciddi yanaş­mağa çalışsaq belə, bunun beynəlxalq hüquqa və Azərbaycan reallığına qətiyyən uyğun gəl­mədiyi aydındır. Ölkəmizdə ermənilərdən başqa digər azlıqlar da var. Dövlətimiz onlar kimi ermənilərin də hüquqlarını və təhlükə­sizliyini qorumağa hazırdır. Bunu rəsmi Bakı dəfələrlə bəyan edib. Görünür, Kreml bu cür xəyali ideyaları gündəmə gətirməyə çalış­maqla, Azərbaycanı öz mövqeyindən çəkin­dirmək məqsədini güdür. Uğursuz cəhdlərdir. Bakı artıq öz gücünə bütün problemləri, o cümlədən Qarabağdakı erməni sakinlərlə bağlı məsələni tənzimləməyə qadirdir. 

Mandat etimad deməkdir 

Mövzuya yekun vuraraq oxucuların nəzərinə onu da çatdıraq ki, Rusiya hərbi qüvvələrinin Qarabağda sülhməramlı statusu Rusiya-Türkiyə-Azərbaycan üçtərəfli forma­tında müəyyən edilməli məsələdir. 2020-ci il 10 noyabr Bəyanatının 5-ci maddəsinə görə, bölgədə Rusiya-Turkiyə Birgə Monitorinq Mərkəzi qurulub. Bu Mərkəz bilavasitə sülh­məramlıların işinə nəzarətetmə səlahiyyətinə malikdir. Razılaşmaya əsasən, həm Mərkə­zin, həm də rus sülhməramlılarının manda­tı Rusiya-Turkiyə-Azərbaycan formatında müəyyən edilməlidir. Sülhməramlı qüvvələ­rin mandatı məhz bu formatda həllini tapdığı zaman 10 noyabr Bəyanatındakı Ermənistan ifadəsi də öz əhəmiyyətini itirməlidir. 

“Azərbaycan ərazisində müvəqqəti ola­raq yerləşdirilən sülhməramlı kontingent”. Bu ifadə artıq xeyli müddətdir ki, Bakının rəsmi bəyanatlarında öz əksini tapır. Yerli siyasi ekspertlərin fikrincə, ölkəmiz bununla Moskvanın sülhməramlı fəaliyyətindən nara­zılığını biruzə verir. 

Azərbaycanın özünün suveren ərazisi üzərində nəzarəti bərpa etmək hüququ var və Laçın yolunda Həkəri postunu qurmaqla, bu yöndə ilk addımı atdı. Bəli, Bakının buna beynəlxalq mandatı var. Bu mandatı isə o, beynəlxalq hüquqla yanaşı, həm də dediyi sözün ağası, verdiyi vədin təminatçısı kimi etimadla qazanıb. 

Rasim MUSABƏYOV,
Milli Məclisin deputatı, politoloq

– Moskva və İrəvan dəridən-qa­bıqdan çıxsalar belə, sülhməramlıla­rın Qarabağda qalma müddətini artır­maq üçün heç bir imkanları yoxdur. Azərbaycan 2025-ci ilin iyun ayında, müddətin bitməsinə altı ay qalmış bə­yan edəcək ki, daha sülhməramlıların Qarabağda iştirakına zərurət yoxdur. O zaman da ermənilərin təhlükəsizliyi və sair məsələləri qabartmağa çalışacaq­ları şübhə doğurmur. Bəli, bizim han­sısa alternativ təkliflərimiz ola bilər. Mən belə düşünürəm ki, Ağdamda yer­ləşən yüz iyirmi nəfərlik Rusiya-Tur­kiyə Birgə Monitorinq Mərkəzinin fəa­liyyətini davam etdirməsi mümkündür. Məsləhət bilinərsə, həmin monitorinq qrupuna, misal üçün, Qazaxıstandan, Belarusdan da zabitlər əlavə etmək mümkündür. Sadəcə müşahidəçi qis­mində. Qarabağda sülhməramlılara ehtiyac qalmayacaq. Yəni, həmin mü­şahidəçilər lazım gələndə hansısa gər­ginliyin yaşandığı əraziyə gedib baxış, çəkiliş apara bilərlər. Sülhməramlı kontingentin alternativi kimi, bu xa­rakterli fəaliyyət göstərilməlidir. 

Müddət bitdikdən sonra isə nə Rusiyadan, nə də Avropadan heç bir mülki, ya hərbi missiyanı yaxın burax­mayacağıq. Dediyim kimi, bu missiya­nı Rusiya-Turkiyə Birgə Monitorinq Mərkəzi həyata keçirəcək. 2025-ci il­dən sonra başqa cür ola da bilməz. 

İmran BƏDİRXANLI, “Xalq qəzeti”